Айылым — байлыгым, јӱрӱмим!

Айыл-јурт дегени кижиниҥ аайлу-башту, тоомјылу амыры, ырысту јадыны ла Кудайдаҥ берген байлу ла агару јурты. Айыл-јурт ук-билениҥ, чындык сӱӱштиҥ ле јӱрӱмниҥ тынын ла ӧзӱмин кичеейтен, санаа-укаазын кожуп, амыр-энчӱзин корыйтан, су-кадыгын тыҥыдатан, ырым-сезимин ле кылык-јаҥын оҥдоп, эбин-јӧбин табып эрмектежетен бийик тӧс јер.
Айыл-јурт — кижиниҥ билезиниҥ јайым кыймыгузыныҥ јолын ачатан айлаткыжы, аҥылу ла таҥынаҥ јадар ырысту тӧзӧмӧли учун, оны баалап ла байлап јӱрер керек деп бодойдым.
Озодо алтай улустыҥ текши культуразы — ол узанып эткен эдим-тудумы, кабынган ар-јӧӧжӧзи, јӱрген салымыныҥ айткан сӧстӧри тереҥ ле бийик болгоны учун, байла, кааза айлыс пирамидаларла колбузы кайкамчылу ла учурлу. Айыл-јуртыбыс — ол бистиҥ культурабыс.
Эрте чактаҥ ала айыл тудардаҥ озо чакы тургузатан, чакыныҥ аайыла содон айыл тудуп, эжигин, тӱнӱгин эптеп эдетен.
Чакы ла кааза айылдардыҥ учурын јазап сананып кӧрзӧгӧр, тегин болор ло јерге тутпаган, је талдантылу чакызы ла айылы чирибес, курсагы ачыбас, ӱрелбес, јылу, ыжык јерге тургузары бӱдӱн философия.
Эмди де турлулардыҥ эски чакыларын ла айылдарын кӧрзӧҥ, кандый да јуук, кару. Оныҥ да учун алтай кижи озодоҥ бери айылдыҥ байын тудуп, оныҥ ичи-тыштын кара немелердеҥ корулап, арчып арутайтан.
Айылында јӱрӱм улалзын, амыр-энчӱзи бек болзын деп турган болзо, јаан јашту билер кижини кычырып, талдап алган јерге чакыны кайда тургузарын јӧптӧӧр эмтир.
Айылду, чедендӱ болзо, чакыны чеденниҥ эжигиниҥ сол јанында тургузар. Чакыны тургузардаҥ озо оныҥ јерге барар тужын ӧртӧӧр, эмезе кайыҥныҥ тӧгӧдиле сӱртӱп салза, узак ӧйлӧргӧ чирибес, јыгылбас, бажын суу кирбес этирте јараштыра јазаар. Чакыны тургускан кийнинде, оныҥ эҥ баш ӱйезине аттыҥ кылынаҥ кыйра буулап, сӱтле ӱрӱстеер, арчынла аластаар, айдынар:
Кӧк тайганыҥ кой арчыны,
Корулап салзаар мал чакыны.
Ак тайганыҥ ат арчыны,
Алкыштап салзаар ат чакыны.

Сӱтле ӱрӱстеп, алкыш айдар:
Сӱт энебис кӧрӱмдӱ,
Сӱт алкыжыс быйанду.
Курбустан ийген теејилӱ,
Кудай салган салымду.
Сӱт чачканда, эрмектӱ,
Сӱт ийгенде, эжилӱ,
Ак чачканда, алкышту,
Кӧк алганда, быйанду.
Чӧӧк! Кайракоон!
( Ерехонова О.К.)

Мынайда баалаар, нениҥ учун дезе чакы — ол эр кижиниҥ јуртын темдектеер байлу кереези ле сӱнезиниҥ амыраар јери, билезиниҥ амыр-энчӱзи.
Ат чакызы ээлӱ. Оныҥ учун чакыныҥ јанына табыштанбас, кожоҥ-комыт ӧткӱрбес, айландыра базып, јӱгӱрип, тыҥ јаактабас. Эҥирде балдардыҥ табышту ойыны, чыҥырыжы угулбас керек.
Чакыны малтала чаппас, бычакла кеспес, бичибес, јонбос, агашла сокпос, айса болзо, ээзиниҥ эрјине адыныҥ сӱр-сӱлтери чыгар. Ат маҥтап, ыраак јол-јорыкка барып болбос, једер-јерине јетпес, оорыыр, јобоор, кӱч-чинези чыгар. Чакыда турган малды ӱркитпес, сокпос. Кинчеги бойоорго једер, сӱнегер качар.
Ӧскӧ јер јаар кӧчӱп баратса, чакыны тийбес, кожо албас, јыкпас, аҥтарбас. Оны арчындап, сӱтле ӱрӱстеп, алкап салар:
Jети ӱйелӱ чакымныҥ
Jерде ӱйези бек болзын,
Jеереним турган чакымныҥ
Jеле буузы бек турзын.

Алты ӱйелӱ чакымныҥ
Алды-ӱсти чирибезин,
Аргымагым турган чакымныҥ
Арга-кӱчи бек турзын.
(Атарова З.Т.)

Ол эмезе:
Таш чакыбыс јажына
Турган јердеҥ јыгылбазын,
Тӧзине, бийик бажына
Тӱмен јон бажырып јӱрзин,
Тӱжӱп мында јаҥдап јӱрзин.
(«АЧ» «Таш чакылар»).

Чакыныҥ ээзи сӱреен ырымчы. Албатыныҥ кебин алып, кижи чилеп, ары јанынаҥ сезип турар. Jакшыны-јаманды, айыл-јуртта байрам болотонын, кандый бир јакшы кылыкту кижи келерин, буулалган ат ажыра айылдыҥ ээзине јетирӱ де эдер аргалу. Атту айылчы ак санаалу, амыр тапту болзо, чакыда ат амыр, токыналу уткыыр. Jе шоктоп, јаман санаалу кылык эдерге јӱрген кӱлӱк чакыга тӱшпезе де, турган ат шокырып, ӱркип, токтобой барар, нениҥ учун дезе чакыныҥ ээзи буулап койгон аттарды кӱйбӱредер.
Чакылар кай чӧрчӧктӧрдӧ кӧп туштайт. Баатырдыҥ чакызыныҥ учы јердиҥ јети кадын ӧткӧн Эрлик — бийдиҥ болзо, ӱстиги учы — Ак-Айаска кӧмӱлген Ӱч-Курбустанныҥ, тал-ортозы баатырдыҥ, оныҥ да учун чакылар ырымду.
Тогус кырлу мӧҥӱн чакы —
Алтыгы учы алтыгы ороон,
Айбыстанныҥ бу чаданы.
Ӱстиги учы ӱстиги ороон —
Ӱч-Курбустан бу чакызы —
Тал-ортозы кара калтар јакшы атту
Маадай-Кара баатырдыҥ.
(«Маадай – Кара». Калкин А.Г.)

Чакыныҥ ӱйелери:
Jаҥы чакыны этсе, 6 — 7 ӱйеге јетире болор, 9 -12 ӱйеге једер эмтир. Кажы ла кижи бойыныҥ ӱйезин канчага јетире билер, ончо ӱйелӱ чакы эдет. Ӧскӱс те арткан улус, тӧрӧӧн-туугандары ас та кижи бар. Олорго ӱйезин кем айдып берген деп тураар. Jе ондый да болзо, олор чакызын тургузып, энчизин алып јӱрген деп сананадым.
Эмдиги ӧйдиҥ улузы да бойыныҥ угы-тӧзин чек билбези бар. Jе ондый да болзо, алтай кижи јаҥы айылду болгон уулдарына јаҥы айыл тудуп, чакызына уулдыҥ ук-тӧстӧриниҥ таҥмаларын, јайаачы байлу аҥ-куштарын чертип, алтай кулјалар јурап тургусканы сӱреен сӱрлӱ.
Чакыныҥ тузалузы ла учурлузы сӱреен јилбилӱ. Озодо чакыныҥ болужыла ӧйди темдектеер болгон. Чакыныҥ кӧлӧткӧзи эртен тура кӱнбадышка баштанып, эҥ узун деп кӧрӱнер, тал-тӱште кӧлӧткӧзи тӱндӱк јаар баштанып, кыска болор. Эҥирде кӱнчыгышка баштанып, кӧлӧткӧзи узун болуп кӧрӱнер. Алдында улус чакыныҥ кӧлӧткӧзи аайынча ижин бӱдӱретен, айылчы кижи кӧлӧткӧни кӧрӱп, айылы јаар атанатан. Озодо улус кӱнниҥ аайын чакынаҥ база кӧрӧтӧн. Кӱнниҥ јабызын, бийигин чакыныҥ кӧлӧткӧзинеҥ кӧрӱп, јааш ла кааҥ кӱндер болотонын аайлап туратан.
Алдында ӧйдӧ, кандый бир байрамдарда, эр кижи аракы ичеле шалбаарза, оны кийиске оройло, чакыга јаба буулап, серигенче таҥар болгон. Чакыга јаба буулатпаска эр улус кӧп аракы амзабайтан. Нениҥ учун дезе чакыга буулаткан кижи канча ӧйгӧ улуска кӧрӱнбей, уйалып, балдардаҥ да јажынып јӱретен.
Алдында кыс бала кижиге барза, уулдыҥ ада-энези (кудалары) кыстыҥ ада-энезиниҥ айлыныҥ чакызына мал экелип, куда ла кудагай минзин деп буулап ла ийзе, «Кыс бала келген айылда јадар, таш таштаган јерде јадар учурлу» деп айтканы, ӱйедеҥ ӱйеге эптӱ-јӧптӱ кудалар болуп, ийделӱ јурт тудуп, јииттер амыр-энчӱ јадатанын кӧргӱскени. Чакыга ат буулабаза, олордыҥ јурты кирелӱ, кӱӱн-санаазы јабыс деп чотолотон.
Аттыҥ чакыларынаҥ башка, озогы таш чакылар, мӱргӱӱлдиҥ тӧс чакызы, айылдыҥ кереминиҥ тӧс чакызы, албатыныҥ Эл Ойыны деп јыргалы болотон јерди темдектеп, элге ыраагынаҥ кӧрӱнер эттире јонгон бийик агаш чакы, јурттардыҥ бажында турар уткуул чакылар, боочы-ажуныҥ бажында јелее чакылар тургузылат.
«Мӱргӱӱлдиҥ тӧс чакызы сӱрекей тыҥ байлу, бу чакыныҥ ээзи учуп јӱретен эмтир. Кайдаар, кайдаар барып јадала туштаза, ол чакылу тагылдарга соныркап кирбес, айса болзо, чакыга «соктыртарыҥ» дежер». (Малташева Јала Кармановна).
Кам укту кижиниҥ чакызы кӧзнӧктӱ болор. Олордыҥ бажында ӱйт эдип салган. Бир де, эки де кӧзнӧктӱ. Бу ӱйт ажыра ол улус ӱстиги де, јердиҥ алдында да ороонло куучындажар аргалу. Чакыныҥ ӱйелериниҥ алдында кӧзнӧк лӧ тутка база јонот. Ого улус армакчы кадып, кайыш јелее буу ӧткӱрер ӱйттер эдер эмтир.
Чакыныҥ кийнинеҥ содон кааза айыл тудар. Ай јаҥыда агаштарды белетеер. Тыттыҥ чӧбрӧзин сойып, ӱсти-ӱстине салар, талдыҥ чырбагалдарыныҥ чичкезин, тӱзин јууйтан эмтир. Шерде-сыра болотон агаштардыҥ кадарын сойор.
Агаштыҥ каазазын тулаан, кӱӱк айларда сойор, бу ӧйдӧ короны тыҥ, курт-коҥыс бачым јууктабас, јибес те, ӱрелбес те. Узак јылдарга улай турар. Айылдыҥ эжигин кӱнчыгыш јаар эдер, анайда тутпаза, оныҥ ичин канайып аайлу-башту тургузатан.
Алтай кижи эжик ажыра эҥчейип киргени — ол элдеҥ озо Jайыкка, тӧрине, от-очогына бажырып киргени эмтир. Оноҥ айылга кирзеҥ, ээзи кандый чӱм-јаҥ тудуп турганын сезип ийериҥ.
Айылды тудардаҥ озо алтай кижи ару ак тӧстӱ ле кара тӧстӱ агаштарды ол эмезе байана агаштарын билер учурлу. Ару тӧстӱ агаштар — ол кайыҥ, мӧш, тыт, эргиш, ыргай. Кара тӧстӱлер — ол чиби, аспак, чычрана, терек, јойгон (З. Тырысова). Эне агаш кара тӧстӱ деп уккам.
Айылдыҥ ичинде эҥ байлу ла учурлузы — ол От-Эне ле Ак Jайаачы, от-очогы. Нениҥ учун От-Эне? Одырган одын ада-ӧбӧкӧлӧри энеге бодолду тоогон, эне кижи ак-јарыкка бала сыйлап, агару керек эдет, балдарын јаан јӱрӱмге белетеп, јолын ачат. От-Эне аш-курсагын јылыдып, азырап, бистиҥ јӱрӱмисти улалтып корулайт. Оттыҥ энези теҥериниҥ 9 кадында јӱрер деер. Ол кижи ле Кудайдыҥ ортозында колбу тудар эмтир.
Айылдыҥ чип-чике ортозында, тӱнӱктиҥ алдында от-очок турар. От-очок — ол эки кижиниҥ агару ийдези, бала-барказыныҥ ӧзӱми, су-кадыгы ла тӧс тазылы. Очогыстыҥ кудайы — От-Эне.
Тӧрдиҥ бажы тӧстӧк кӱл—
Оныҥ байын байлактаар.
Тӧртӧн эки Ак-Быркан
Оныҥ јаҥын јаҥдайлы,
Оттыҥ бажы обоо кӱл—
Оныҥ байын байлактаар.
Одус эки Ак-Быркан
Оныҥ јаҥын јаҥдайлы.
Нениҥ учун «обоо кӱл» деер? Алтай улус очоктыҥ бажында тӧр келтейинде кӱл болчоктоп саладылар. Оны «обоо кӱл» деп айдадылар. Бу кӱлди бир де кыймыктатпас, чачпас. Оноҥ ол кӱлдеҥ аларга да јараар (кайдаар-кайдаар кӧчӱп барып јатса). Бала кандый бир айылга келзе, оныҥ тумчугына кӱл сӱртер. Кийнинде ол бала база катап кирзе, оттыҥ ээзи танып ийетен эмтир. Бу оттыҥ ээзиле таныштырып, оды-кӱлинеҥ алкыш јетсин, су-кадык јӱрзин, јаанап, угы-тӧзин улалтсын дегени.
От јайыгым,
От јайааным,
Алкыш-быйан беригер,
Бала-баркага јол беригер,
Су-кадык беригер,
Аш-курсак беригер,
Кайракоон!
Оттыҥ ээзи узун чачту, јӱзӱн-јӱӱр јинјилерлӱ, оныҥ да учун одус башту От-Эне, кырык башту Кыс-Эне деп айдар эмтир. Оныҥ кийген тоны алтын, темир кырлу, тӧжӧги болзо, кӱл-кубал, тӧртӧн башту кызыл-марал чырайлу, ак-сары атту, бӱткен јери Кӧк Теҥериде, бажына кийгени кӱкӱрт-јалкын, кеендиги јерде болор кыс эмтир.
От-очок сезим белгелӱ, байлу, алкыш-быйанду, јайым-кӧгӱстӱ, ойлу кӧрӱмдӱ. От — ӧзӧтӧн бала-барканыҥ ачык јолы. От — јурттыҥ, јӱретен јӱрӱмниҥ бажы. Айыл-јурттыҥ бажы эр кижи, ол курчу-куйагы, амырын корулаар кижи.
Эр кижи айдыҥ 3-чи, 8-чи јаҥызында балдарын јанына отургызып, одын байлап, алканып, одына арчын салып кӱндӱлезе, бала-барказы тоомјылу, кӱӱн-санаазы бийик, килемји јӱректӱ, тереҥ сезимдӱ болор деп сананадым.
Кандый ла курсакты белетезеҥ, озо ло баштап отко салып амзадарыҥ, јаҥы тӧрӧгӧн уйдыҥ урагын ӱрӱс эдер, кой, мал сойгондо, кайнаткан тӧштиҥ сӱме кабыргазынаҥ, јодо-карынаҥ, ончо эт бажынаҥ кичинектеҥ кезеле, теејилеп амзадар, алкыштаар.
От-Эне тынду,
От-Эне јӱрӱмдӱ.
Јылузыла эргискен,
Изӱзиле јылыткан.
Кызыл чогына курсак аскан,
Јалбыш бажыла куучын айткан.
Одымды кӱндӱлейдим,
Акту кӱӱнимнеҥ тамзыктайдым.
Чӧӧк! Кайракоон!
(Ерехонова О.К.)
Отко амзаткан кийнинде, айылдыҥ ээзи эр кижи амзайт, эр кижи айылда јок болзо, јаан уулы амзаар, оныҥ энези, оноҥ ары бала-баркалары. Мал-аштыҥ сӧӧктӧрин отко салбас.
Jаҥы јурт тӧзӧгӧн уул бойы айыл-јуртту, отту, очокту болотон. Той эдер тужында эне-адазыныҥ одын арчып, ойто от камызылат. Ол уул бала эр кемине јеткени ле јурт тӧзӧгӧниниҥ учурлу темдеги.
Той этпеген, одын камыспаган, отты аш-курсагыла эл-јонды кычырып, јыргадып амзатпаган болзо, јуртка келген баланыҥ чачын эки эдип јарбаганы — кинчек, јаантайын оору-јоболдоҥ чыкпай, јурты алаҥ ачык, коручылы јок болор. Ол јерге барза, эки бойын билишпес, туш улус болуп јӱрер. «Оныҥ учун јурт тӧзӧӧргӧ, бала-барка азыраарга турган јиит той-јыргалын эдип, очокто одын камызар јаҥду. Jурт тӧзӧлгӧн кийнинде, отты байлаар керек. Байын тутпаза, от-очогы быртып калар. Айыл-јуртына кериш-согушту јадып, бала-барказы амыр јок болор эмтир». (В. Муйтуева, М. Чочкина, «Алтай јаҥ»)

От сезимдӱ, ырымду белгечи:
От јалбырап, кӱӱлеп, куучындажып тургандый кӱйзе, јакшы, ак санаалу кижи келип јатканын белгелегени. Бу тушта от шулураганы деер. Айылдыҥ ээзи ӱй кижи шулурла куучындажып, ајыктап, содойо отурган кызыл кос кӧрӱнзе, сӱӱнер.
Коноочы одыма кондыра отурып,
Солун-собурды омок сурадым.
Озогы очоктыҥ ордына содойып,
Соҥузыннаҥ айылчы болор ло деди.
Ондый солунды уккан ла бойым,
От-Энени алкап баштадым.
Айса болзо, ӧскӧ ороонныҥ
Айылчызы деп бойыма иженедим.
(А. Такысов).
Jоон кос кӧрӱнзе, оборы јаан кижи, ол эмезе барлу келин келерин ырымдаар.
Эр јанында эр кижиниҥ, эпши јанында ӱй кижи келериниҥ белгези. Коноочыны аш-курсакла кӱндӱлеер, алкап салар.
Косты јастандырып, кӱлди тӧжӧндирип, кубалыла јаап, «амырагар, уйуктагар» деп, косты эки турунла тудуп, араай јыгып салар.
Коноочы кондырган От-очок,
Козы изӱ От-очок.
Келгенди азыраган,
Кызыл отту таш очок!
Оп, куруй, От-Эне одым!
Коноочыны тӱште уйуктатпас, бажы оорыыр, тӱжине ле уйкузыраар. Коноочыны кӱндӱлебезе, айылдап келип јаткан кижи јеткерге де туштаардаҥ айабас. Оттыҥ косторын јууп кокпос, ортозында коноочыны да одоо согуп саларар. Коноочыны јаантайын кӧрӧргӧ база албаданбас.
От ачынып билер, оныҥ јалбыжыныҥ ӱстиги јаны — бажы, орто јалбыжы — колы-буды, эди-каны, косторы — сӧӧк-тайагы. Алды јалбыжы турган тӧзи, јалбыжы јаан болзо, куучын сурап турган деер.
Оттыҥ косторы чарчап, табыштанып турза, мал-аштаҥ чыгым болор, кериш-чугаанга дежер.
Отты ажыра калыбас, баспас, будыла тееп ӧчӱрбес, кӱлин кӧмӧ баспас, чукчыбас, каза теппес, тӱкӱрбес. Отло соотоп берижерге, ӧчӧжӧргӧ јарабас. Оттыҥ ээзи катуланар.
Оттыҥ бажында тӧр јаар јоон турун, агаштыҥ јоон учын салбас, чичке учынаҥ баштаар. Турунды эжиктеҥ тӧр јаар кечире саларга јарабас. Отто кӱйӱп јаткан тоормошко отурбас, теппес. Jетире кӱйбеген турунды, кызыл косту кӱлди айылдаҥ чыгарарга јарабас.
Отко сӱрее-чӧп, баштыҥ кылын, тырмакты, ӱй кижиниҥ, кыс баланыҥ кирлӱ бӧстӧрин салбас, быјарсытпас, айса болзо, бала таппас, эди-канынаҥ баалу айрылбас. Отко ачу-корон аракы јаҥдабас, таҥкыныҥ когын, тарткан учтарын да салбас. Отко кадулу агаш одырбас. От карылар, миистӱ-оосту неме уулабас, турунын бычакла јылдырбас. Турунды печкеге будыла, темирле, агашла тыктап кийдирбес. Айса болзо, оттыҥ ээзи ачынар, ӧрт-неме чыгарар, бу ӧрӧ бичилген јарабастарды эдип турган кижи јаантайын ӧртӧнип јӱрер, колы-буды оорыыр.
Сӱре чачары кезедӱ,
От салбаза, кӱл туйук,
Очок арутабаза, кӱл туйук.
От сӱреези коркышту,
От јалбыжы куучынду,
От чырайы кӧрӱмдӱ,
Ӧрӧ чыгар бӱдӱмдӱ.
(Ерехонова О.К.).

Ӧскӧ јерге кӧчсӧ, оды-кӱлин арутап, обоо — кӱлдеҥ бӧскӧ тӱйӱнчектеп алала, јаҥы турагарга экелетен эмтир. Ӧскӧ улус јаткан айылдыҥ кӱлин арчыйла, экелген кӱлин печкезине салып, одын камызып, арчын салып, кӱндӱлейтен болтыр.
«Очоктыҥ ӱч буды ӱч толыкту Кудайысла, чике тӧр бажында турган буды теҥери јайаанла тудуш. От ийдезиле тыҥ. Оҥ јанында буды — ол суу ийдезиле бирлик, сол јанында буды Алтайысла, јер — ийделе бирлик. Кам укту улустыҥ бутту таш очогы келер, эмдиги, ӧткӧн ӧйлӧрди темдектейт». (З. Тырысова).
«Очокты айылдаҥ ала-кӧнӧ кыймыктатпас, чыгарбас—бу јаман белге. Очокты айландыра баспас, каҥза какпас, теппес». (М.С. Кудачинова).
Очоктыҥ бажына болор ло кижи отурбас. Кайда-кайда той-јыргал, ӧскӧ дӧ байрамдар болуп јатса, айылда турган очогын чыгарбас, бербес.
Ус кижи очок јакыган кижиге эткен очогын экелип табыштырза, алкап берер.
Ӱч очоктыҥ јебизиндий,
Ӱч карындаштый нак јадыгар!
Очок эткен усты куру колду чыгарбас. Сый-белегин озолондыра белетеп, чайладар. Алкыш-быйанын айдар. Айылга очокты тургузып, от салып ӱрӱстеп, байлап, јаҥдап салар.
«Алтай эр кижи боду, неме керектебес, ӧдӱрим эмес те болзо, оныҥ очогында оды сӱрекей бай кӱлдӱ, кӧжӧгӧзинде ырыс сӱрекей јаан болуп јат. Очогыныҥ јалбыжын, айыл-јуртыныҥ ырызын корыган Jайыктар сӱреен кӧп, кӱчтӱ» (Т. Акулова).
Озодо балазы токтобос улус очокто кӱлдиҥ алдында јерди казала, баланыҥ јадынын, эрик јокто, ого кӧмӧтӧн эмтир. Оны корулаар, јаман неме јууктатпас эмтир.
Jаскыда баштапкы кӱкӱрт болзо, от јайыгына арчын салып, сӱт ӱрӱстеп, талкан-курутла кӱндӱлеп мӱргиир.
Кӱкӱрт јалкын бажынаҥ
Кӱркӱреп чыккан От – Эне!
Кӧк Айасту јеринеҥ
Бычылу кӱйген От-Эне!
Агар јалкын бажынаҥ
Айланып кӱйшен От-Эне!
Айдыҥ-кӱнниҥ јеринеҥ
Бычылу кӱйген От-Эне!
Чӧӧк! Кайракоон!
Алтайыстыҥ байлу кӧк арчынына барза, айыл-јуртын, от-очогын арутап салар. Арчынду јерге једеле, база от камызып, кыйра буулап, сӱт ӱрӱстеер, аш-курсагынаҥ амзадып, тоомјылу, тӱргендебей, табыланып араайынаҥ јанар.
Арчынды айылына экелзе, от-очогын амзадып, јаҥыс арчынды салбас, оныла кожо сӱт ӱрӱстеп, аш-курсагыла кӱндӱлеер. Jайык бар болзо, ого салып айдынар.
Арчын јытту Алтайымнаҥ
Кӧгин ӱзӱп айлыма экелдим.
От-очогымды амзадып,
Ак јайыгымды байлайдым.
Ак мӧҥкӱлӱ тайганаҥ
Керектеп ӱскен кой арчыным,
Алтай-Кудайдыҥ адынаҥ
Арутап берзеер, кӧк арчыным.
Чӧӧк! Кайракоон!
Бойыныҥ одына улустаҥ сурап алган аш-курсакты салбас, этти тиштебес. Ачу ашты качан да отко јаҥдабас. Курт-коҥысты, јыланды отко салбас, оттыҥ ээзи јескинер.
Алтай эр кижи бойыныҥ јуртын, јаткан айылын аластаарга чаптыксынбас, уйалбас, јалкуурбас, коркыбас јаҥду. Эр кижи чӱм-јаҥын билип, байланып, ого балдарын ӱредер ле таскадар учурлу.
Айыл-јуртында салган оды кӱйбей, бырыксып турза, ачынбас, айткыланбас. Айак-казаны оодылып, стенелери табыштанып, ӱйи, бала-барказы оору-јоболдоҥ чыкпай, ырыс-кежиги астап, чугаан-табыштары кӧптӧп, ол эмезе бала-баркаҥ кызылып турза, «айлыныҥ оды катуланып турган» дежер.
Айдарда, бала-барказы оорыбазын, кара санаалар кирбезин, мал-ажы амыр турзын, ӧскӧ улустыҥ кӱйӱнижи јетпезин, баланыҥ кудын берзин деп, айыл-јуртыныҥ одын јымжадып, ӧрӧ кӧдӱрип, такыыр керек.
Бу мӱргӱӱлди «тӧс эткени» деп база айдар. Бала табылбай турган улустыҥ айлына база тӧсти тургузар. Мӱргӱӱлди, ӧскӧзин де ойо кӧрӧр, билер јарлык кижиге баштадып, мӱргиир, аластанар.
Бу ӧйдӧ айылдыҥ эр улузы ачу аш амзабай, бай тудар. Ары-бери базып кейтибес, тоомјылу кылык-јаҥду јӱрер. Ӱй кижи ару-чек болор учурлу.
Озолондыра айыл-јуртыныҥ ичи-тыштын, от-очогын, Jайыгын белетеп арутап алар керек.
Койды сойып, эт-кӧчӧзин кайнадып алар. Ончозын агаш айактарга эш эдип кезеле салар. Экинчи айакка аарчылу сарјуны, курутты, теертпекти, талканды эштеп салар.
Эртен тура айылыныҥ одын камызар. Jарлык кижи байлу кӧк арчынды отко салып, јолды арчып, арутап, Умай-Энеге јетсин, билениҥ ээзиниҥ адын адап, сӧӧгин айдат, тӧс ыйыктарын, бала-барказын адап, оору-јобол табарбазын деп, амыр-энчӱ јуртазын, ару кӱӱн-санаазын, јол-јорыгын ачсын деп алкаар, айыл-јурттыҥ ичин аластаар эмтир.

З. Атарова,
Оҥдой јурт
Автордыҥ јуруктары.

Консультанттар:
Кудачинова М.С., Оҥдой јурт
Бадакина — Малташева Ј.К., Коркобы јурт
Атарова В.К., Коркобы јурт
Токоекова А.Т., Алтыгы Талду јурт
Тузаланган литература:
1. «Алтай алкыштар», Укачина К.Е., Ямаева Е.Е.
2. «Материалы по шаманству у алтайцев», Анохин А.В.
3. «Чӧбӧлкӧптӱҥ јӱрӱми» — Чевалков М.В.
4. «Памятное завещание», Бедюров Б.Я.
5. «Семья у алтайцев», Шатинова Н.М.
6. «Алтай и его инородческое царство», Ядринцев Н.М.
7. «Слово об Алтае», Бедюров Б.Я.
8. «От Очок – От Эне», Ерехонова О.К.
9. «Ат ӱстинде јӱрӱмис ӧткӧн», Акулова Т.

Комментирование и размещение ссылок запрещено.

Комментарии закрыты.