Алтайдыҥ тӱӱкизине јаан учурлу табынты

Борис Киндиков бистиҥ аймакта танылу кижи. Јайалталу кайчы, кожоҥ чӱмдеечи, јирме јылдаҥ ажыра Оҥдойдо «Балдардыҥ јайааныныҥ тӧс јеринде» ӱредӱчи болуп иштейт. Канча јылдардыҥ туркунына камык балдарды јуранышка, агашла кееркедим эдимдер эдерине ле алтай кайга ӱреткен. Јашӧскӱрим алтай калыктыҥ кӧгӱс-байлыгын ундыбай јӱрзин деп, албаданып иштеп турган кижи.
Је Борис Михайлович анайда ок билимчи-шиҥжӱчи болгонын кӧп улус билбес болбой. Бу кижиде билимдик јамылар јок то болзо, је таап алган табынталары, бичиген иштери јаан учурлу ла билимдик телекейде јаан «бескелӱ» болгонын темдектеер керек.

Ӧткӧн 2016 јыл Борис Михайловичке сӱреен тӱжӱмдӱ јыл болуп калды. Кӧп јаҥы ачылталар эдилген, кӧп бичиктер табылган. Ол тоодо Алтайда эҥ узун (кӧп таныктарлу) јебрен тӱрк бичик табылганы. Ол бажынаҥ бистиҥ куучын-эрмегис ӧтти.

— Борис Михайлович, биске озо ло баштап бу таап алган бичик керегинде куучындап берзегер.
— Ӧткӧн 2016 јылда беш кире јаҥы бичик табылган эди. Олордыҥ ортозында эҥ аҥылузы — бу бичик болуп јат. Бис оны кӱскиде нӧкӧримле, Чекурашев Айбекле кожо Бичиктӱ-Боом јурттыҥ јанында таап алдыбыс. Улустыҥ ӧдӱп турган јолынаҥ ыраак јок, кайанаҥ оодылып тӱшкен бичик. Јерде јаткан ташта озо баштап согуп јуралган аҥныҥ сомын ајарып ийгенис, оноҥ лаптап кӧрзӧбис, таныктар кӧрӱне берген. Тоолу таныктар кырылып, оодылып та калган болзо, је тӱҥей ле кычырып ийер арга бар. Бодоштыра айтса, бичик 6-7-чи чактарга (јебрен тӱрк ӧйлӧргӧ) келижет.
Бу сӱрекей аҥылу табынты. Бичик 68 кире таныктаҥ туруп јат. Бу Алтайда табылган јебрен тӱрк бичиктердиҥ эҥ узуны. Оныҥ учун бу јаҥыс бистерге, алтайларга, Алтай Республиканыҥ улузына эмес, а бастыра тӱрк калыктарга јаан учурлу табынты деп айтса, јастыра болбос.
Бичиктиҥ учурын табатан иш јетире божобогон. Бедирениш эмдиге ле јетире ӧдӱп јат. Је бӱгӱнги кӱнниҥ турулталарын айтса, мындый сӧстӧр чыгып јат ошкош: «Мӧҥкӱ кайага чийе тартып, бичип јадым. Јердиҥ ээлеринеҥ эзен-мӧҥкӱлик јӱрӱм сурап јадым». Је бу кӧчӱрилиш чокум эмес. Иш барып ла јат…
Мен мынаҥ озо бу табынты керегинде кайда да јарлабагам, айдарда, «Ажуда» газеттиҥ кычыраачылары баштапкы угаачылар.
Эмди јылулар башталза, кар кайылза, бу таш кажы кайанаҥ тоолонып тӱжип келгенин бедирерис. Оноҥ бичикти јазаптыра кӧчӱрер керек. Бу таштыҥ оноҥ ары салымы бистиҥ Оҥдой јурттыҥ, ол эмезе республиканыҥ музейиле колбулу болор деп сананып турум.

— Бу бичик јебрен ӧйлӧрдиҥ бе, айса озогы бичиктерге тӱҥейлеп јуралган јаҥы бичик пе деп, билер аргабыс бар ба?
— Оны ылгап ийерге кӱч эмес. Тургуза ӧйдӧ бисте јебрен бичиктерди јазап аайлап турган улус ас. Оныҥ учун бу ууламјыга тереҥжиде кирип ле алган билимчилер аайлар аргалу. Бичиктиҥ чындыгын кӧп тоолу темдектерле кӧрӱп јат. Темдектезе, бичиктиҥ ӱстинде јеҥестиҥ ӧскӧниле, чийӱлердиҥ бӱдӱжиле, тузаланган таныктарыла ла оноҥ до ӧскӧлӧриле. Ол јанынаҥ алаҥзыш јок.

— Слер качаннаҥ ала јебрен бичиктерле јилбиркеп баштаганар?
— Алдында Куладыныҥ музейин јазап турала, кобыларла базып, таштарда јебрен јуруктарды кӧрӱп, јаҥы бичиктер табып, соныркап баштадым. Оноҥ ло бери бош ӧй болзо, кайа-таштарла базып, бедиренип јадым.
Бичиктер — ол јуруктарга кӧрӧ јебрен ӧйдиҥ кӱӱн-санааларын чокум айткан кереечилер. Оныла колбой, бичик-билик бар болгоны — ол бистиҥ ӧбӧкӧлӧристе јаан кӧгӱс-байлыкту ороондор болгоныныҥ темдеги. Бичик бар тушта, улус бой-бойлорыла бичижип, билимдерин чокум јууп баштагылайт. Мен сананзам, бистиҥ кажы ла кижи бу табынтыларла оморкоор керек, сӱӱнер керек.

— Айдарда, бистиҥ республикада мындый бичиктер кӧп табылган ба?
— Бистиҥ республикада мындый јуруктар кӧп сабада бистиҥ аймакта табылат. Јодыранаҥ, Калбак-Таштаҥ алала Каракол-ӧзӧккӧ, Кайрылыкка јетире алза, алтан кире бичик бар болгонын билерим. Ол јебрен тӱрк, уйгур, тӧбӧт, монгол, ӱзӱк (ойрот) бичиктер болуп јат. Амаду бар: Оҥдой аймакта табылган ончо јебрен бичиктерди јууп, альбом этире чыгарарга. Быјыл ол керек келижер ле болбой.

— Бистиҥ Алтайда табылып турган бичиктерле гран-кыйу ажыра билимчилер база јилбиркеп турганын уккам…
— Эйе, бисте табылып турган бичиктерге бастыра тӱрк телекей ајару эдип турган дезе, јастыра болбос. Турк, казак, кыргыс билимчилер бистиҥ табынтыларла јилбиркейт. Германиянаҥ да улус келип јат. Ол бажынаҥ мениҥ алты-јети ижим Астанада кепке базылган, билимдик јуунтыда да чыккан эди.

— Слер билимчи болуп, јебрен бичиктердеҥ ӧскӧ кандый ууламјыла иштеп јадыгар?
— База бир сонуркап иштеп јаткан ууламјым — ол топонимика, јерлердиҥ, суулардыҥ аттарын јууп, олордыҥ учурын, тӱӱкизин бедиреери. Темдектезе, Оҥдой јуртты айландыра турган кӧп саба јерлердиҥ аттарын таап алдым. Эмди Караколдоҥ алала Куладыга јетире иштеер керек. Бу иште солун немези — ол јерлердиҥ аттарында казынып баштазаҥ, канча-канча ӧйлӧрдиҥ истери чыгып келгени. Бир ле јерде гунн, тӱрк, монгол, ойрот ӧйлӧрдиҥ аттары чыгып келер аргалу.
Бу ла Каракол ӧзӧкти алзабыс, Караколдоҥ алала Ӱч-Сӱмерге јетире суулардыҥ аттары башка-башка. Ӱстӱги Ак-Јул ла Алтыгы Ак-Јул бар. «Јул» дегени, кӧрӧр болзо, јебрен тӱрк тилле «суу» дегени. Кайыҥныҥ јулугы деп эмдиге јетире айдып јадыбыс. «Кем», «Сай», (Курсай Куладыда), «Кожого», «Коол» деген сӧстӧр ончозы суула колбулу. Бистиҥ Урсул «Ару-суу» деп сӧстӧрдӧҥ бӱткен арга база бар.
Ол эмезе Оҥдойдо «Бастион» деген јер бар. Оны шиҥдеп баштаарымда, кӧрӧр болзо, чын ады «Бестӱ-Айан» эмтир. Оҥдой јурттыҥ бойыныҥ адын алзабыс, кӧп улус оны «оҥ јаны», ол эмезе «он кудай» деп кӧчӱрет. Је алдындагы бичимелдерде алтайлар Оҥдойды Коҥгодой деп адап турганы темдектелген. А Коҥгодой — ол Хунтайджи дегени. Ойрот каандыктыҥ каандарына мындый ат берип туратан. Айса болзо, мында Ойрот-Каанныҥ турлузы да болгон болор.
Бу јанынаҥ иш база кӧп лӧ. Кажы ла сӧсти тереҥжиде казып баштазаҥ, кӧп ачылталар чыгып јат.

— Јарт. Кеендик ижер јанынаҥ айтса, слер бойыгардыҥ кӧрӱ-выставкагарды белетеп јатканар деп уккан эдибис. Ол качан ӧдӧр?
— Выставканы мен кочкор айдыҥ 1-кы кӱнине јетпей ӧткӱрер болорым. Табылган бичиктерди, бойымыҥ графический, абстрактный јуруктарымды кӧргӱзерим. Оҥдой јурттыҥ выставочный залында ӧдӧр. Айдарда, ончо улусты выставкага кычырып јадым. Чокум качан болотонын удабас јарлап ийерим.

— Је, јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан! Билимдик ижер јанынаҥ ачылталар база да кӧп болзын! Кеендик ижигерде база да кӧп једимдер болзын деп кӱӱнзеп јадыбыс!
— Јаан быйан!

1

2

3

С. Тугудин куучындашкан

Вы можете оставить комментарий, или ссылку на Ваш сайт.

Оставить комментарий