«Командир без потерь» деп айдыжатан…

Николай Курешевич Толкочоков 1954 јылда Јоло јуртта чыккан.
1974 јылда Моссоветтиҥ адыла адалган КГБ-ныҥ Московский высший пограничный Краснознаменный училищезине ӱредӱге кирген. 1978 јылда ӱредӱни божодоло, Орто Азияныҥ Краснознаменный пограничный округына службага аткарылган. 1983 – 1984 јылдарда Афганистанда службазы ӧткӧн. 1984-1986 јылдарда Туркменистанда Серахский погранотрядтыҥ начальниги. 1986-1988 јылдарда Афганистанда 1-кы десантно-штурмовой маневренный группаныҥ командири. 105 јуучыл десант операцияда турушкан. Подполковник. Орден Красной Звезды, «За отвагу», «За боевые заслуги», «Воину-интернационалисту от благодарного афганского народа» медальдарла кайралдаткан. Эмдиги ӧйдӧ Горно-Алтайск калада јуртайт. Эл-јон ортодо јаан патриотикалык иш ӧткӱрет.

Николай Курешевич Толкочоковтыҥ эске алынганынаҥ: 1978 јылда Моссоветтиҥ адыла адалган КГБ-ныҥ Московский высший пограничный Краснознаменный училищезин божодоло, Орто Азияныҥ Краснознаменный пограничный округы јаар мен оноҥ ары службамды ӧдӧргӧ бардым.
Служба баштаарга барган јерим Туркменияда, Иран ла гран-кыйуда турган Бахарден деп јуртта, 15-чи застава. Курч ӧйлӧр болгон, 1978 јылда Афганистанда революция башталып турарда, мени ол ороонло гран-кыйуга аткардылар. Онойдо мен Афганистанныҥ гран-кыйузында Темрезский пограничный отрядта 12-чи заставада токтодым.
1983 јылдыҥ август айында меге Афганистан баратан јакару-приказ келди. Октябрь айда баштапкы јуучыл операцияга барганыс, кече ле болгон немедий кӧзиме кӧрӱнет… Бийик Памирдиҥ тууларында Муштиф деп кишлакта душмандарла јуулашканыс. Туулардыҥ бийиги де коркышту, соогы да айдар арга јок, а мен хромовый сопокту ла јука х/б кийимдӱ. От салала јылынар деп сананзаҥ, душмандардыҥ снайперлери ӱстинеҥ тӧмӧн бистерди аткылаар. Секирер, тыҥ кыймыктанар арга јок, бийикте кей јетпей турганда. Анайып бис беш кӱн отурганыс, је кишлакты алып болбодыс.
Экинчи «боевой крещение» 1984 јылда беш июльде болгон. Бистиҥ Калай — Куф деп кишлакта турган гарнизонысты душмандар минометторло, безоткатный пушкаларла ӱч кӱнге улай тыҥ аткылаган. Је бис олорго гарнизонго табару эдерге бербедис. Оноҥ, 17 июльде, «Возмездие» деп операция башталган. Мен бойымныҥ группамла (50 кижи) тӱнде марш-бросок эделе, Чашым — Дара кишлакка келдибис.
Беш час кирезинде эртен тура кенейте адыш башталган, мен озо баштап аайлабай турала, адышты токтодып ийгем. Кӧрӧр болзо, солдаттар тарбагандарды (мынаҥ озо кӧргӧн улус эмес), коркыгылайла, аткылаган эмтир. Тарбагандардыҥ кӧбизи торт ло бир кошарадаҥ чыгып турган койлор ошкош. Мен оноҥ афганецтердеҥ сурадым – бу не тынду? Олор меге айтты – оныҥ ады киши, бис мусульман албаты ичегеннеҥ чыккан тырмакту тынду јибейтен улус. Мен олорго айттым – бис алтай улус, оныҥ эдин де јип јадыбыс, терезинеҥ кийим де кӧктӧйдис.
База бир коркышту кайкамчылу ла солун учурал болды. Бир кичинек кишлакты алганыс. Кишлакта бир јаан эмес турага кирдим, бу мулланыҥ туразы дешти. Тураныҥ ичинде кӧп книгалар јадыры. Јазап ајыктап турала кӧзиме илинген неме – олордыҥ ортозында сары кадарлу алтай тилле «Маадай Кара» јадыры. Бу бичик бого кайдаҥ келген, кандый кижи экелди не деп, кайкап кӧрдим. Планшедиме сугуп алайын дезем, ондо карта. Капшай бойынча кайыш курымга кыстап алдым. Тӱжиле кайда ла јӱгӱрип, кайда ла јылып ӧдӧргӧ келижет, отурып амыраар ӧй дӧ болбогон, бичик де сагышка кирбеген. Эҥирде санаа алынала, — акыр бу бичикти јазап кӧрӧр, — деп тудунзам, бичик кайда да тӱжӱп калтыр. Ойто тескери бичикти бедиреп барар дезе, душмандар кижини адып салар, токтозын дейле, барбадым да, бедиребедим де. Мен бу «Маадай Караны» Афганистанда, туулардыҥ бажында кишлакта, кӧргӧнимди эмдиги кайкайдым.
1984 јылда 10 октябрьда јакару келген — мени Серахский пограничный отрядта 7-чи заставаныҥ начальниги болзын деп. Бойымныҥ билемле кожо мен ойто ло Туркмения бардым.
1986 јылда июнь айда мени Пянджский пограничный отрядта десантно-штурмовой заставаныҥ командири эткен. 16 июньда мен билемди военный городокто гостиницада таштап ийеле, ойто ло Афганистандӧн кирдим. Ол ӧйдӧҥ ала 1989 јылдыҥ 13 февралине јетире ондо ло болдым. Бу ӧйдиҥ туркунына 105 јуучыл десант операцияда туруштым.
Бир катап, 1987 јылда 5 февральда, бис тӱнде душмандарды курчап алганыс. Архаджа городтыҥ одожында тӱн ортозында олор биске табару эдип, адыш деп неме тыҥ болгон. Душмандар ла бистер гранаталарды бой-бойыс јаар чачыжып, арай болзо, колло согужарына јетпегенис. Анчада ла сержант Телятниковтыҥ отделениезине тыҥ табару болгон, је душмандар тӱҥей ле ӧдӱп болбогон, бис бир де коромјы јогынаҥ табаруга удурлаштыс. Ол тӱндеги јуу-согуш учун мени «За боевые заслуги» деп медальла кайралдады.
«За отвагу» медальды база ла тӱндеги јуу-согуш учун алгам, 1987 јылда октябрь айда, Оби-Шор деп кишлактыҥ јанында болгоныс. Тӱнде душмандар табару эткен. Ӱч частыҥ туркунына адыш болгон. Бу адышта мениҥ ордынчым старший лейтенант Баженов бойын тыҥ кӧргӱскен, олорго баштапкы тыҥ табару келишкен. Бис бу јуу-согуштаҥ база коромјы јок чыктыс.
Бу јуу-согуштыҥ кийнинде Баженов Александр «За службу Отечеству» деп 3-чи степеньдӱ орден алган, замполит Жушма Виктор ло мен «За отвагу» деп медальла кайралдаттыс.
1988 јылда апрель-май айларда бистиҥ группа Пяндж городты Афган јанынаҥ аткылабазын деп корулаганыс. Ол ло ӧйлӧрдӧ душмандар база ла катап Пянджты аткылаарга санангандар. Олор эки бӧлӱкле келеле, адыш баштагандар, октор ло снарядтар бистиҥ ӱстӱбисле учкулап турган. Бистиҥ окоптордыҥ јаныла качып-јӱгӱрип бараткан јажы јаан афганец ле бир уулчак тудуп алганыс. Олор экӱни душмандардӧн ийдибис, јакылта мындый болгон: «Душмандар адышты токтоткылабаза, бис олорго удура огнеметторло адыш баштаарыс». Оныҥ кийнинеҥ душмандар адыжын токтодып, јӱре бергендер.
Эртезинде мениҥ группам ол ло кишлактаҥ ыраак јок Дивана – кишлакка табару эткенис. 12 муҥ октор, 120 мина ла кӧп снарядтар айрып алганыс. Бу болгон учуралда мен «Красная Звезда» деп орденле кайралдаттым.
1988 јылда 29 декабрьда бистиҥ черӱни Афганистаннаҥ чыгарып турарда, Имамсахиб городтыҥ јанында турганыс. Душмандар кажы ла кӱн бистиҥ јаныска келип отургылаар, «качан јанараар» — деп сурагылаар… Мен олорго — «15 февральды сакып алар, бис јанарыс» — деп айдарым…
13 февральда эҥирде Союзтӧӧн учуп келдим. Кайкаган ла сӱӱнгеним коркышту болды – мени Пянджтыҥ јуучыл городогында адам Толкочоков Куреш ле кайын энем Судуева Кажык уткып келгенине.
Алдында энем эске алынатан: «Бир катап слердиҥ билегер Јолого отпускага келгенигер. Адазы ла энези кайдӧн дӧ айылдап јӱре бергенер. Тышкары коркышту тыҥ кӱкӱрт болгон, јааш јаап ла јат. Бир ле кӧрзӧм, айылда ойноп јаткан балдар јок, бедирезем, табыш та јок. Кӧрӧр болзо, кӱкӱрт болордо, бу эки 3-5 јашту уулчактар «опять душманы стреляют» дейле, орынныҥ алдына кирип калгылаган эмтир».
Бу кӱндерде бис Афганистанда јуу-чак божогоныныҥ 30 јылын темдектеп јадыбыс. Ол тушта кожо јуулашкан солдаттарым эмди јаан улус болуп, бала-барка азырап, јӱрӱмниҥ јолын оноҥ ары апаргылап јат. Кожо служба ӧткӧн офицер нӧкӧрлӧримле эмдиге јетире ташташпай, телефонло бой-бойыстыҥ су-кадыгысты суражып јӱредис. 30 јыл ӧткӧн дӧ болзо, ол ло мениҥ солдаттарым телефонло бой-бойын таап алып, меге кажы ла байрамдарда ла тегин де кӱндерде телефон соккылайт.
Мен солдаттарымла јаантайын оморкоп јӱредим, јиит јуучыл уулдар тӱжимде де келгилейт. Олор мени «командир без потерь» деп айдыжатан… Чындап та, мениҥ солдаттарым ончозы эзен-амыр јангандарына мен база оморкойдым. Кӧп нӧкӧрлӧрим јӱрӱмниҥ калганчы јолына јӱре де берген болзо, мен олорды јаантайын эске алынадым.
Мениҥ бойымныҥ да уулдарым эмди чыдагылап калган 37 ле 40 јашту эрлер. Беш баркалу болдым, эки уул ла ӱч кыс.

А. Атаров бичиген
Н.К. Толкочоковтыҥ билелик кӧмзӧзинеҥ алынган фотојуруктар

Комментирование и размещение ссылок запрещено.

Комментарии закрыты.