Чагаа

Чагаа-байрам – кӱнчыгыш албатылардыҥ јебрен ӧйдӧҥ келген, Јаҥы јылды темдектейтен байрамы. Быјыл, 2019 јылда, Чагаа кочкор айдыҥ бажына келижип калды. Ай јаҥырганыла, јылдыстардыҥ јылышканыла Ийт јылды Какай солып ийди. Келип јаткан јыл кандый болор? Та… Айдарга кӱч ле. Кӧспӧкчи-белгечилердиҥ айтканыла, иштеҥкей-шыраҥкай, амадуларына јӱткиир улуска јарамыкту јыл болотон дежет. Је, онызын кӧргӧй лӧ…
Кочкор айдыҥ 9-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ эл-јоны Чагаа-байрамын тӧс јурттыҥ тӧс тепсеҥинде бийик кеминде ӧткӱрдилер.

Јаҥжыкканы аайынча Чагааны уткыыры Абай-Кобыда саҥ салганынаҥ башталды. Мында Оҥдой јурттыҥ чыгартылу улузы кӱн чыккалакта келип, от камызып, ак сӱтле, арчынла, ак курсактыҥ теејизиле, јаҥар кожоҥыла саҥ салдылар. Буркандардаҥ, Ак Айастаҥ, Кӧк Айастаҥ, Алтайдыҥ ээлеринеҥ айыл-јуртына, тӧрӧӧн-тугандарына, калыгына, бастыра јер-телекейге алкыш-быйан, ырыс-кежик, амыр-энчӱ сурап, алкыштарын кычырып, ак-сары-чаҥкыр кыйраларын бууладылар. Алкыштарды уккандый, ап-апагаш кӱн кырдыҥ сынын ажып, айландыра јаткан јалаҥдарды, кобы-јиктерди, улустыҥ айылдарын јарыдып, јылу чокторыла јер-телекейди кӱндӱледи.
Тал-тӱште Оҥдой јурттыҥ тӧс тепсеҥинде «Каан Чагааныҥ кӱндӱзи» деп атту байрамныҥ окылу ла кӧдӱриҥилӱ ачылтазы башталды. Аймактыҥ ончо јурт јеезелеринеҥ келген делегациялар алтай кеп-кийимин кийип, парадта туруштылар. Байрам кажы ла јылда там ла јаркынду, учуры там ла бийиктеп турганы оморкодулу. Бу кӱнде Оҥдой јуртта бастыра аймактыҥ улузы јуулгандый деп билдирип турды.
Аймактыҥ ады-јарлу кайчызы, Эркемен Епишкин отко сӱт ӱрӱстеп, сӧзин баштады:
«Ак Айастыҥ ӱстинеҥ
Айланып тӱшкен От-Эне,
Кӧс Айастыҥ ӱстинеҥ
Кӱркӱреп тӱшкен От-Эне…»
Алкыштыҥ кийнинеҥ байрамды ачып, сценага чыгартылу улус чыктылар.

Андрей Мунатов, Оҥдой аймактыҥ башкараачызы:
— Јакшылар ба, Оҥдой аймактыҥ эл-јоны ла айылчылар! Ончогор Чагаа-байрамга келип, туружып турганарга оморкойдым ла сӱӱнедим! Бу байрамныҥ тӱӱкизин алзабыс, ол јебрен ӧйлӧрдӧҥ келген байрам болор. Је орныктырылган Чагаа-байрам 1992 јылда бистиҥ аймактаҥ башталганын ундыбас керек! Бу байрам ӧйдиҥ, ар-бӱткенниҥ, кижиниҥ ле кижиниҥ кӱӱн-санаазыныҥ јаҥырганыла колбулу. Аймактыҥ башкартузыныҥ адынаҥ слерди Чагаа-байрамла уткып турум! Айыл-јуртыгарга ырыс, су-кадык, амыр-энчӱ, аргалу-чакту ла буудактар јок јӱрӱм кӱӱнзейдим!

Заури Казакпаев, Республика башкартузыныҥ адынаҥ физкультура ла спорт комитеттиҥ председатели:
— Јакшылар ба, Оҥдой аймактыҥ албаты-јоны! Алтай Республиканыҥ Башкараачызыныҥ, Башкартузыныҥ Председателиниҥ Александр Васильевич Бердниковтыҥ адынаҥ следи ончогорды алтай калыктыҥ Чагаа-байрамыныҥ башталганыла уткып турум! Оҥдой аймактыҥ улузына ырыс, амыр-энчӱ ле јакшы јӱрӱм кӱӱнзейдим! Байрамла!

Анатолий Атаров, Оҥдой јурттыҥ эл башчызы, райсоветтиҥ депутады:
— Ага-карындаштар, эје-сыйындар, јашӧскӱрим, оогош болчомдор! Мен слерди Чагаа-байрамла изӱ уткып турум. Байа таҥла кӱн чыкканыла бистер, Оҥдойдоҥ чыгартылу улус, Абай-Кобыга барып, ак сӱдисле, арчынысла, бар-јок курсагысла саҥ салдыбыс. Алтайыска алкыш-быйанысты айдып, тӧрӧл јуртыска, тӧрӧл аймагыска, республикабыска, тӧрӧл орооныска ончо јакшы болзын деп, јаан суралта эттибис. Јаҥыс кара башту албатыны эмес, бистерле кожо амыр јуртаган ончо албатыларды Чагаа-байрамла база изӱ уткып турум! Ӧткӧн јылдыҥ катузы, јастыра алтамдары кийнисте артып калзын. Келген јылда бистер бойыстыҥ ийде-кӱчисти, нак болгонысты кӧргӱзип, ичкери јаан алтамдарла оноҥ ары јӱрӱмди улалтактар деп кычырып турум. Байрамла слерди!

Нина Кундучиновна Епишкина, Алтай Республиканыҥ культура нерелӱ ишчизи, 90 јылдардыҥ бажында Чагаа-байрамды орныктырган улустыҥ бирӱзи:
— Оҥдой аймактыҥ эл-јоны, јерлештерим! Мен слерди бӱгӱн ӧдӱп јаткан Чагаа-байрамла уткып турум! Бӱгӱн Чагаа-байрамыска 27-чы јыл толуп јат. Оны ӧткӱрип, канча јылдарга ӧчӱрбей апарган культура ишчилерине, бастыра эл-јоныма сӱрекей јаан быйанымды айдып турум. 1992 јылдаҥ бери ол ӧйдӧ чыккан бала, эмди эр јажына једип калган, 27-28 јашту болуп калган. Сӱрекей оморкоп јадым бу байрамысты чачпай, мынайып алып јӱргениске. Эмди байрам деген немени тегиндӱ эмезин ончогор кӧрӱп јадыгар. Ол ӧйдӧ бис ӧткӱрип турарыста, бистиҥ кеп-кийимис те мындый јараш болбогон, курсак та мындый болбогон. Эмди кӧрӱгер, бастыра албаты-јонныҥ јараштарын! Оны ӧткӱрер керек. Бистиҥ албатыныҥ ӧзӱмин кӧргӱзип јаткан байрам. Албаты бой-бойын кӧрӱп, сӱӱнип, кеп-кийимин оноҥ јараш эдип, курсак-тамагын оноҥ амтамду эдип, белетеп турганын кӧрӧдибис. Мен слерди мындый јаан байрамла уткып, су-кадык, эзен-амыр, бала-баркагар јакшы чыдазын, сӧсуккур болзын, айылы-јуртаарда курсак-тамагар, алама-шикир ажынып јатсын, мал-ажаар курсакту турзын, ӧлӧҥдӱ јатсын, бойлороор эзен-амыр јакшы јӱрӱгер деп кӱӱнзеп јадым. Јаан быйан!

Бу учурлу сӧстӧрдиҥ кийнинеҥ, кеп-кийимдӱ турчылар кӱреелей туруп, кол-колынаҥ тудужып, чӱмдӱ бијезин баштады. Кай, јаҥар-кожоҥ јурт ичиле јайылып, айландыра турган кырларга једип, јаҥылана берди.
Байрам оноҥ ары јурт јеезелер ортодо башка-башка кӧрӱлерле, маргаандарла улалды: аш-курсактыҥ ла кееркедим эдимдердиҥ кӧрӱзи, тулактардыҥ кӧрӱзи, јайаандык конкурс, камчы, тебек, армакчы тартыш ла «кокыр-кӧк-бӧрӱ»… Айдарда, «кокыр-кӧк-бӧрӱ» байрамныҥ эҥ солун ла кӧп кӧрӧӧчилерлӱ маргааны болуп калды. Бу маргаанда тартыжулар чын Кӧк-Бӧрӱнеҥ уйан эмес дезе, јастыра болбос. Пыймалардаҥ, коробколордоҥ, агаш-саптаҥ, чоокыр бӧстӧрдӧҥ эдилген «аттарлу» кӧк-бӧрӱчилер ончо кӧрӧӧчилердиҥ сагыжына артып ла калар.
Текши турулталар:
— 1-кы јер – Хабаровка јурт јеезе.
— 2-чи јер – Каракол јурт јеезе.
— 3-чи јер – Ийин јурт јеезе.
Јеҥӱчил јурт јеезелер билдирлӱ сыйларла кайралдаткан. Анайда ок, кажы ла јурт јеезеге 10 тере тон кӧктӧдӧтӧн кайрал-сертификат сыйлалды.
Байрамныҥ база солун ойыны – ол «Шагай шаар» деп сагыжын ченеер ойын-головоломка. Койдыҥ кажыгын ла сӧӧгин агаштаҥ јаанада кезип, ойып, армакчыла буулап салган эдимди канча эр аайланбады, канчазы кажык-шагайды чыгарып-чечип кӧрбӧди, је сагыжы јеткен кижи табылбады. Арт-учында Кӱпчегенниҥ уулдары аайлап, чечип ийген. Айдарда бу ойынды белетеген кижи – јерлежис, јиит ус Чечен Епишкин болды.
Алтай кӱреште он эки спортчы турушкан. Олор ортодо эҥ кӱчтӱзи ле чыйрагы болуп, Эжер Панов чыкты. Оны кайралдап, Оҥдой јурт јеезе ого семис кой сыйлады.
Соокты соок дебей, аймактыҥ эл-јоны јуулыжып, алтай чӱм-јаҥын ундыбай, байрамдап турганы оморкодулу. Кӱн ашканча улалган, бийик кеминде ӧткӧн байрам келген Какай јыл бистерге јарамыкту болорыныҥ белгези деп санаа бар.

С. ТУГУДИН

Комментирование и размещение ссылок запрещено.

Комментарии закрыты.