Чага – алтай кижиниҥ учурлу байрамы

Бистиҥ улус јаҥжыккан чӱм- јаҥду кезик озогы байрамдарын, оныҥ керектӱ јаҥын ундыырга једе берген, ундылып, чек јоголгоны да бар. Олордыҥ јоголгонында кем бурулу? Кату ӧйлӧр, кызалаҥду јылдар, Совет јаҥ ба? Бу ӧйдӧ Чага байрамныҥ мӱргӱӱли де, алкышту јаҥарлары да, албатыныҥ ӧскӧ дӧ айалгалары тудуулу болгон.
Алтын сулук суксын деп,
Атты Быркан јайаган.
Ак-јарыкка јӱрзин деп,
Бисти Быркан јайаган.
Кӱмӱш сулук суксын деп,
Кӱреҥди Быркан јайаган.
Јер ӱстинде јӱрзин деп,
Бисти Быркан јайаган.
Темдектезе, мындый сӧстӧрлӱ кожоҥдордыҥ учурлузын јаҥы јаҥ оҥдобогон. Оны оҥдоорго, аайлаарга ченешпеген де, билерге албаданбаган да. Алтай улустыҥ оозын јабып, истежип, јаргылап туратан. Олордыҥ тоозында М.В. Мундус-Эдоков, П.А. Чагат-Строев, Алтаяк Толток, Алексей Чоков, Аргымай Эдоков ло о.ӧ. Мындый тереҥ кӧгӱстӱ сӧстӧрлӱ ӱлгерлер учун айдадып, катуныҥ јерине божогон улус та бар.
Чуй ичинде саҥ салары Совет јаҥ тӧзӧлӧр тушта да болгон. Је Чага болор ӧйдӧ бир јерге кӧп улус јуулыжып ийер арга кӱч болуп, тереҥ истежӱ јол алынган. Туйказынаҥ, јажытту тагыл таштарына саҥ салып, мӱргӱп турган болтыр. «Кӧрӱп, угуп ийбезин» деп токыналу эдетен иштерди бачымдап, чала-была байланып, ойто коркып-ӱркип, айлы-јуртына јангылайтан. Мындый шылтактаҥ улам, тегин де чачыҥы, ӧзӧк сайын јаткан албаты Чага байрамныҥ мӱргӱӱлин де, алкыш јаҥарларын да, ойындарын да араайынаҥ ундылтып, јӱк ле билениҥ байрамы болуп, билдирбезинеҥ ӧткӱретен.
Алтайдыҥ тӱрк калыгы озодо эки-ӱч јӱс јыл кайра Джунгар каандыкта болуп, јаткан јери элбеде јайылган. 300 јылдыҥ туркунына монголдор бисти кулданганы ла Кобдо бистиҥ Алтай болгоны бу сӧстӧрдӧҥ кӧрӱнет.
Комыргайла кӱр салып,
Кобдо сууны кечелик.
Комыдалду сагышты
Кожоҥ была чыгаралык.
Тӱӱкиниҥ бу тужын билер улус тилисте монгол сӧстӧр киргенин, јаҥдаганыска да салтары тӱшкенин аайлап турган. Тургуза ӧйдӧ чылап, чокым кыйу да болбогон, чокым јасактарла да башкарынбаганыс. «Оныҥ учун Чага байрамды Монголдыҥ деп бис айдып, јерийтен учурыс јок». (Н. Ялатов). Мынаҥ кӧргӧндӧ, бистиҥ ӧбӧкӧлӧрис Кӱнчыгышта албатыла кӧп немелер колыжып калганы јарт, ол ло јылтоолошты да алзабыс. А кайда баратан 300 јылдыҥ туркунына. Эмди ӧйдӧ бир јылдыҥ туркунына не болгонын улус ундып салат. Мӱргӱӱлдиҥ кӧп сӧстӧри Сакузын, Эрекен, Јалаа, Јеле, Очур деген сӧстӧр Монголдоҥ келген дежер. Монголдордоҥ, Тӧбӧттӧрдӧҥ бис алган эмес, кӧп немени олор бистеҥ алган деп айдар керек. Чактар тӱбинеҥ келген Чага байрамыстыҥ чӱм-јаҥдарын, јӱзӱн-башка солун алкыштарын јууп, ойындарын санаа-кӧгӱске алып, Јаҥы јыл алтын бозогоны алтап киргенине Саҥ салып, мӱргӱп, байлу байрамыс деп, уткып јӱрзеес, јакшы ба, айса, сӧс блаажып чугулдашканыс јакшы ба? Кеп-кийимисти кийип, аш-курсагысты јазап, јайаан иштерисле оморкоп, байрамныҥ кӧрӱлеринде турушканы јакшы эмей. Айландыра ӧскӧ укту албатылар кӧрӱп, угуп јӱрзин. Бис, ас кичӱ эл-калык, нак јӱректер! «Бӧлингенин – бӧрӱ јиир, айрылганын – айу јиир» деп тегиндӱ айтпаган.
Кышкыда Кудайдыҥ кулагы туйук, кӧзи јумук деп кем кӧргӧн? Кудай качан да уйуктабай јат. Кӧк айазыс јаантайын сескир сезимде, кӧргӱр айлуда.
Озодо бу байрамга улус бир-эки айдыҥ туркунына белетенетен. Айылдарыныҥ ичи-тыштын кир-тордоҥ арутап, арчып јуунадатан. Ончо кийим-тудумдарын, тӧжӧк-јастыктарын кактап, сергидетен. Кажы ла биле бойыныҥ одын арутаар, тагылду јерлерин арчып јазаар. Мӱргӱӱлдиҥ тӧс чакызын арчып, озолондыра сӱтле ӱрӱстеп, арчынла аластаар болгон. Кирип јаткан јылда чыккан улус бойына јаҥы кеп-кийим кӧктӧӧр, айдынып, карга аҥданар. Карга аҥданганы јаан учурлу. Кижиниҥ эски јылдагы киринеҥ, каразынаҥ, јаман кылыгынаҥ ла шок-јеткерлӱ санаазынаҥ айрылатаны эмтир. Јаҥы чыккан балдарга бу јаан байрамга учурлап, Чага, Чагат, Чагаш, Чагаан, Чагал, Чагаачы, Чагар деп аттар адаар болгон.
Чагалажып байрамдаарыс
Ончо јаман барзын деп,
Јыҥылап, кырдаҥ тӱжерис
Сын-кеберис сергизин деп.
Балдар колчанакла, туулактарла кыр бажынаҥ шуҥудып јыҥылаары орто јашту улуска да сӱреен јарап туратан.
Кочкор айдыҥ корон соогы
Коркыштанып, ӧдӱп јат.
Колчанакту балдарыс
Туу кырлардаҥ јыҥылайт.
Ойындардаҥ кажыктарла маргыжарга, уйдыҥ тӱгин болчоктоорын, армакчы тартышты, тебек тебип ойноорго белетенетен болгон. Койдыҥ кажыктарын, эчкиниҥ кажыктарынаҥ эткен тизӱ-шалтрак, кажык-кекпейектер јуур, балдар олорло айыл тудуп ойнойтон. Јер-јерлер кажыкла ойноор бӱдӱмдерди башка-башка адап јат. Темдектезе, кажык, шагай, бого деп айдыжат. Олорды чӧбрӧлӧ будып јат. Тебек деген ойынды бутла тееп ойноор. Бу ойынныҥ тебегин јазаарга бир кӱн јӱре берет. Корголјынды кайылтып, агашты тегерийте ӱйттеп, аттыҥ, уйдыҥ тӱгин болчоктойло, ортозына отургызып, изӱ корголјынды айландыра араайынаҥ урар. Тӱктиҥ ӱстине урбас. Корголјын соозо, тебек ойынчык белен. Байрамда туулак эдим база јаан учурлу.
Туулак – ол алтай кижиниҥ теренеҥ эткен баштапкы тӧжӧги. Айыл тутса, кабайга салатан баланыҥ туулак тӧжӧгин јазайтан.
Чаҥкыр Алтайым бар эди,
Кайра јанып, тыным аларым.
Агаш-тажын мен керип,
Јолымды арутап аларым.
Јашта ӧскӧн турлуума
Чылаган бойым амыраарым.
Туулак јайган айлыма
Тӱнеп амырап аларым.
(Атарова З.Т.)
Туулакты аттыҥ, уйдыҥ, бозуныҥ, эликтиҥ, чардыҥ, эчкиниҥ, ийттиҥ, кураанныҥ, койонныҥ терезин кере тартала, кургадар. Олорды орынга тӧжӧк, јерге буттыҥ алдына јайар, стенеге илип турар да эмтир. Онойдо ок, туулактыҥ ӱстине чык албазын деп, ширдектер, кебистер, тон-ӧдӱк те салатан. Аҥчы улус, койдыҥ курааныныҥ терезин јыт јок эттире јунуп уужайла, ӧдӱгиниҥ конычына кыстап, тозуулга барза тӧжӧнӧтӧн.
Јаш баланыҥ тӧжӧнӧтӧн туулагы эчкиниҥ тас терези, уулактыҥ терези болот. Баланыҥ су-кадыгына јакшы салтарын јетирип турган учун. Чыкты бойына тартат, баланыҥ эди де, чуузы да кургак болор. «Озодо бай јайзаҥдар аттыҥ терезинеҥ туулагын эр јанына јерге де јайып, орынныҥ кийнине де илер, эр кижини корулаар дежер. Ӱй улус ары баспас та болгон» — деп, алдында энем куучындаган эди. «Озодо улус сӱреен тапкыр санаалу, сӱмелӱ, билери кӧп. Ӱй улустыҥ тын эди, бӧӧрӧктӧри, куугы, эр улустыҥ колы-буды, ӱйе-сӧӧктӧри оорыза, јаш ӧлӧҥниҥ аайыла (кандый ӧлӧҥ, неге тузалу) оны кезип, јулуп, тӧжӧнип турган туулагын јыжып, ого уйуктаар болгон. Туулакка јышкан ӧлӧҥниҥ суузы кижиниҥ эди-канын изидип, ончо оору-јоболды туулак тартып алар». Туулак керегинде база бир мындый куучынды кӱйӱмниҥ энези, кудагай Савина Караҥдуш ӧрӧкӧн эзен-амыр јӱрерде, куучындаган.
Алдында уйдыҥ да, бозуныҥ да болзын терезин ӧҥ-ӧҥдӧп, олорды јаскыда агаштыҥ чӧбрӧзин, ол эмезе кызыл талды кезип, оны оогош кертип, изӱ сууга бир эмеш кайнадала, ого ару терелерди салып, јымжадып, кургадып, уужар. Јаскыда агаштыҥ чӧбрӧзи ле кызыл талдыҥ короны тыҥ эмтир, оныҥ учун кижи терезиниҥ кычыткак, балу оорузыла оорыза, ол туулактарла јабынар, тӧжӧнӧр. Кычу оору кижиниҥ эт-терезинеҥ ырап, јазылар эмтир.
Тооргыныҥ, бӧрӱниҥ, аҥныҥ, айуныҥ терезинеҥ эткен туулактар јайары — айылдыҥ ээзи аргалузын, аҥчызын кӧргӱскени. Мындый туулактар тил-оостыҥ, кара кӧрмӧстиҥ эбели тийбезин, су-кадыгын бектеери дежер. Олордыҥ јыдын чыгарарга бир канча эр улус агын сууга јунатан. Алдында улус бой-бойына туулакты сыйлап та берер.
Туулганыҥ ак болзын,
Тӧжӧнгӧниҥ туулак болзын.
Јастанганыҥ кӧбӧҥ болзын,
Јабынганыҥ тере болзын.
(Атарова Ч.К.)
Тастаракай керегинде кычырзар, талбрайган да, салбрайган да болзо, туулагы јаантайын кожо. Ол эмезе «Алтай баатырларда» камду-албааныҥ терезин уужайла, баланыҥ алдына тӧжӧйтӧни керегинде кӧп айдылган. Кичинек аҥдардыҥ терезиниҥ тӱги јымжак.
Камду аҥныҥ терезин
Кабыра тудуп, тӧжӧй салды.
Албааныҥ аруларын
Уужай тудуп чууга эдет.
Айбыстанныҥ терезинеҥ
Чуу јазап, эмди кайтты.
Јетен чардыҥ терезинеҥ
Чулгак эдип, бу кайтты.
Алтын-Моҥустыҥ баатыр уулыныҥ чуу-туулагы. Туулак јаҥыс тӧжӧккӧ керектӱ эдим эмес, оны бистиҥ улус кӧчкӱндезе, чанак эдип, тӧжӧк-јастыгын ла нек-сагын јуунадып, балдарын ого отургызып, тартып, кӧчӧр эмтир.
Кырдаҥ јыҥылаза, тудунчак болзын деп, тереде колы-будыныҥ бычкактарын кеспес, бу малдыҥ терезине бир канча балдар отургылап, бычкактардаҥ тудунып, тӧҥди бе, кырды ба тӧмӧн шуҥуп јыҥылайтаны балдардыҥ јилбилӱ ле сӱӱнчилӱ ойыны.
Чаганы ӧткӱретен ӧйди, јыл качан кирерин, Ӱлкер јылдыс Айды качан, канайда ӧдӧринеҥ кӧрӱп айдатан. Озогы јаандардыҥ айдыжыла, ол чаган айдыҥ учы јаар, эмезе кочкор айдыҥ бажына келижер. Кош казанду кочкор айда кӱн чай кайнадым кожулып калар. Улус ӱӱченеҥ кӱскиде белетеп салган эт-јуузын чыгарып, аарчы-курудын, быштак-сарјузын, эјегей, талкан курсагын алып, кыйра буулап, ак сӱтле Алтай кудайын ӱрӱстеп, алкыш-быйанын сурап, эски јылды ӱйдежип, Јаҥы јылды уткып, ак курсагынаҥ амзадар. Эл-тӧрӧгӧндӧрин кӱндӱлеер, су-кадыгын угужып, бой-бойына амыр-энчӱ кӱӱнзеер.
Ӧрӧ кӧк айастаҥ келген мӱргӱӱлдӱ тӧрт байрам: Чага, Јылгайак, Сары, Јажыл бӱрдиҥ байрамдары.
«Чын Чага деп, јастыра деп, угушпайдыс сӧзисти» деп Ратмир Танытпасовтыҥ кожоҥдогонынаҥ бери 25 јыл кире ӧдӧ берген болзо, бис эмдиге јетире бӧлӱнип, айрыланып, ол бистиҥ эмес деп турганчас, алтай балдар байрамдарысты билбес те, билер де аргазы јок болуп калар. Бистиҥ балдар ол јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде Јаҥы јылды, Татьянин день, День Святого Валентина ла оноҥ до ӧскӧзин чотозо, јӱске јуук байрамдарды школдордо, кеендиктиҥ туразында кӱӱнзеп ӧткӱргилейт. «Бистиҥ, алтайлардыҥ, ӧҥдӧйип, ӧзӱп болбой јаткан шылтактыҥ бирӱзи – тӱӱкибисти билбезистеҥ деп бодойдым» — деп, Б.Бедюров айткан.
Адакыда бойымныҥ айдар сӧзим мындый:
Калык болуп, калыҥ јӱрӱгер,
Эл болуп, ээлӱ јӱрӱгер.
Јон болуп, јолду јӱрӱгер.
Улус болуп, ойгор болыгар.
Албаты болуп, аайлу јӱрӱгер,
Бирлик болуп, нак јадыгар!
Оныҥ учун Чага байрамды алаҥзыш јоктоҥ ӧткӱрип, мӱргӱӱлин ӧрӧ кӧдӱрип јӱректер.
Кажы ла кирген јылда чыккан кыстардыҥ ла уулдардыҥ (1-6 јаш кирзе) белиниҥ шалтрактарына јаҥы тана, топчы кожуп јазаар. Шалтракты баланыҥ бир јажына экче теренеҥ кӧктӧп јат. Шалтрак баланыҥ колго-бутка турганыныҥ, кин кирбигиниҥ коручылы. Оныҥ сай тӧзинде баш тӧс тана, топчы, јинји тагар. Кандый бӱдӱмдӱ болоры уул ла кыс баланыҥ башкалары бар. Шалтрак шымырактыҥ (шыҥырактыҥ) эҥ баштапкы тӧс коручыл јарангыжы. Шалтракка ӱйезиниҥ темдегин кулја салар. Кулја – ол бистиҥ тууларыс, аржан, агын талайларыс, ар-бӱткенис ле Јер-Энебис. Бу бичилген байды кажы ла кижи канайда салатанын аайлап, бойы билип салганы да јакшы. Шалтракка бир тӧс тостокты, топчыны, тананы јажын кӧргӱзип тагар. Оноҥ јылдыҥ ла топчызын 6-7 јашка јетире кожор. Кезик јерлерде бала 7 јашка јетире тагынат. Тӧш шалтрак бистиҥ улуста база болгон, оны јаан байрамдарда, баатырлар јуу-согушта турушса, куйагы болгоны керегинде чӧрчӧктӧрдӧ бичилип салган.
«Тӧжинде чолмондый алтын куйагы
Кӧс кылбыгар јылдыстый кӱйет»…
Тӧш шалтрак ла кийин шалтракты колбоп салат. Атка артай салган арчымактый бу эдимдер јаҥыс алтайларда болгоны јарталды.
Энези эткен ич куйагы-
Кара сӧстӧҥ айрызын.
Адазыныҥ эткен јес куйагы –
Ок-саадактаҥ корулазын.
Бир јашту балага чӱрмеш арттыргызып, таайы бажыныҥ тӧрт таланыҥ јолын ачып, маҥдайынаҥ, саамайларынаҥ ла јиткезинеҥ (кезик јерлерде, јиткезинеҥ кеспей јат) бир тилимнеҥ чач кайчылаар. Чӱрмешти нениҥ учун арттырат? Чӱрмеш баланыҥ кебери де, коручылы да. Маҥдайын бӧктӧп, јаман кӧстӧр, не-немениҥ јаманы, ӱзӱттер јуукпазы болуп јат. Баланыҥ алды јанын кичеер, кийни јанын шалтрагы кичеер. Јаш баланыҥ јӱзи јаар ајарбай, чӱрмежи јаар ајарып кӧрӧтӧн эмтир. Кижиниҥ эҥ ле кору јери – ол јӱзи. Ӱй улустыҥ јӱстӱгинеҥ, јинјизинеҥ, сыргазынаҥ јаман ајарган кӧрӱш тайкыла берер, а баланыҥ коручылы чӱрмеш болор.
6-7 јаштаҥ ала баланыҥ сай тӧбӧзинде чачын кичинектеҥ арттыргызар. Оноҥ 12 јажы кирзе, баланыҥ тӧбӧзинде чачын кејеге эдип ӧрӧлӧ, сӱтле ӱрӱс эдер. Озодо кыйра буулар болгон. Кејегениҥ учуры мындый эмтир: кижиниҥ тӧбӧзинде ийнече ӱйт бар, бу Ӧрӧ турган Кудайла тудуш дежер. Бу јолдыҥ ӱйдин кејегеле бӧктӧп байлайтан эмтир. Кижи тыҥ оорыганда, јарлык улуска барза, «эне-адазыныҥ элен-чакка јадар јери јаар јанарын» ол ӱйттеҥ кӧрӧр болтыр. «Бажы туйук эмтир» деп айтканы бар. Оныҥ учун эзен јӱрер кижиниҥ ол јолы ачык болотон эмтир деп, алдында энем куучындаган. Чӧрчӧктӧрдӧ дӧ, куучындарда да, чын болгон керектерде де баатыр эр кижи кејегезиле ӧштӱни јыга согуп салар болгоны сӱрекей кайкамчылу.
Кыс балага чӱрмеш база артыргызар, чачы узундап ӧссӧ, ого бууш (лента, учук) эдип, јинји-таналар тагып, шымырак эдип, чачыла кожо ӧрӧр. 6-7-8-9 јаштарда баланыҥ чачын сырмалдап ӧрӧр. Сырмал – баланыҥ чачын келтейинеҥ јарып, чачыныҥ койузынаҥ 3, 5, 7, 9, 11 кејегеге јетире чачтарды айрып, тулуҥаштарды ӧрӧр. Кожо алтын, мӧҥӱн учуктарла кееркедип, учына шыҥырак кӱзӱҥи, јыламаштар тагар. Сырмалда јыламаш эжерлӱ болбос, кажы ла буушта јаҥыстаҥ. Эмдиги ӧйдӧ кичӱ шалтракты 10 до јаштаҥ ала кийет. 12 јаштуда шаҥкы тагар. Шаҥкы сӱрекей байлу. Шаҥкыны баштаза, тӧс тосток, ол эмезе тӧс теречек эдер. Шаҥкыны ай јаҥыда айдынып, ак санаалу тизип јат. Бу кееркемелге ак, кӧк айас, јылдыстар, ай, кӱн, солоҥы, Јер-эне, ар-бӱткен, алу аҥдар ла суулар кирет. Мен онойдо узанып тизедим. Шаҥкы ак јинјинеҥ башталат. Оноҥ Јер-эне ак јинјиле учына јыламаштарла тизип божодор. Јинјилерди анаар ла чоокырлабас, јинјилердиҥ ӧҥи бир аай, ӧрӧ айдылган аайыла тизилет. Јер-јериле башка да эдилет. Сырай ӱстинде ак јинји, кӧк, чаҥкыр (кӧк айасты темдектеп), оноҥ сары, кызыл (кӱн, от очок), јажыл (ӧзӱм), чаҥкыр (ар-јӧӧжӧ), учында јыламаш (коручыл).
Бу ла тушта јыламашла кожо аҥылу кур курчайт. Ол кур учында чачактарлу. Бу курдыҥ ады «шаҥкы кур» деп айдар. Шаҥкы курдыҥ алдына тагынар. Шаҥкыны эдип берзе, 12 катап кийер. Оноҥ кийбезе, айылдыҥ ичине илип салар, коручыл болуп јӱрер. Чага, Јылгайак байрамдарда ӱй улус база јарангыштарын кийет. Эки тулуҥдарына кере тарткыш илинти буушка јинјилер тизип, бириктирер. Чинче (чаачыш) јаајыш деп айдар, оны јинјилерле улалтып, бир тӱҥей ӧҥлӧ тизер, кажы ла учуктыҥ учында јыламаш тагат. Јажы јаанай берген ӱй улус тулуҥын таналап, кажагайлап ӧрӧр.

З.Т. Атарова
Оҥдой јурт

Комментирование и размещение ссылок запрещено.

Комментарии закрыты.