Эптеш уйазыныҥ чыйрак уулдары

Jоло ичинде Ептешев Константинниҥ (Костенка) ады-чуузы jарлу болгон. Бу кижиниҥ озо ло баштап иштеҥкейин, эпчилин, канча тура тутканын ла немени чикезине айдарын улус билетен. Оныҥ адазы Бердини 1937 jылда «албатыныҥ öштӱзи» деп айдап, Колымага апаргандар, ондо ло суру jок jылыйган. Бердини jерлештери сӱреен аҥчы, аткыр кижи болгон дежетендер.
Ада-Тöрöли учун jууда сурузы јок jылыйган Јажнай аказын бедиреп, карындажы Константин Бердинович от-калапту јуудаҥ чыкпаган аказыныҥ ат-нерезин кöдӱрген.
Ептешев Jажнай тöӧлöс сööктӱ Эптештиҥ билезинде Jолодо, Тоотой öзöктö, 1923 jылда чыккан. Jажнай jуунаҥ озо тöрöл колхозында почтальон болуп иштеген. Чӱрчеде ле таҥ атту керектӱ бичикти jетирер jерге апарып беретен. 1942 jылдыҥ туулан айында jууга атанып jадарда, Jажнайга 19 jаш болгон. Фронтто ол озо баштап кайучыл болуптыр, оноҥ чечен адышту уулды снайперге алгандар. Jе, ого узак jуулажарга келишпеген, 1943 jылдыҥ чаган айында сурузы jок jылыйган.
Эркемен Матынович Палкин 1985 jылда Улу Jеҥӱниҥ 40 jылдыгына учурлай «Бир öзöктоҥ барган уулдар» деп очергинде Jоло-Кайрылыктаҥ jууда турушкан jерлештери керегинде бичиген. Ол öйдö одус ӱч фронтовик эзен-амыр болгон. Эркемен Матынович олорды ончозын jакшы билип, куучындажып, олордыҥ кажызыныҥ ла jуучыл jолдорыла таныш болгон. 2010 jылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте jарлалган Э.М. Палкинниҥ очергинеҥ алынган Ептешев Jажнай керегинде ӱзӱкти салып jадыбыс:
«…Снайпер Ептешев Jажнай Сталинград алдында черӱде jетире jарлу jуучыл болгон. Ол керегинде бичилген де, jуучылдар да бойы ортозында куучындажатан. Дивизияныҥ газединиҥ редакторыныҥ ордынчызы, старший лейтенант Петр Скобелев, Jажнай керегинде бичиген поэмазында мынайда айдып jат:
Волга сууныҥ jарадына
Jажнай тӱрген jедип келт.
Мында jаан jараш город
Турган эмтир – Сталинград…
…Jебрентик ойрот кöзинеҥ
Jескимчилӱ ийттер ырабайт.
Карас ла эткен фашисттиҥ
Как маҥдайга ок тийет.
Jуу-согуштыҥ кийнинде Ептешев Jажнайла не болгон, ол кайда jылыйган – оны билер кижи jок. Константин Бердинович öткöн jылдарда оныҥ аказыла кожо jуулашкан улусты бедиреп, олорго самараларды кöп бичиген, сураган, бир сурузын угарга кичеенген.
1972 jылда, тулаан айда, Рига городтоҥ ого 86-чы полктыҥ командири болгон Елисеев Иван Гордеевичтеҥ мындый самара келген:
Кӱндӱлӱ Константин Ептешев – Эзендер!
Письмогорды алдым деп меҥдеп jетирип турум. Мениҥ сӱӱген, jалтанбас Jажнайымныҥ карындажынаҥ письмо алдым деп, сӱреен сӱӱндим. Слердиҥ агагарды мен сӱреен сӱӱгем, ол чечен адучы, коркорын билбес, чындык кижи болгон, jалтанбастарды сӱӱген. Ол 298 –чи дивизияныҥ мениҥ 86-чы полкымда болгон. Немецтерди Сталинградтыҥ алдында оодо сокконыныҥ кийнинде полк 80-чи гвардейский дивизияныҥ 217-чи гвардейский полкы деп адалган. Jажнай элдеҥ баштап кайучылдардыҥ взводында, оныҥ кийнинде снайпер болгон. Ол чечен адыжыла jӱске jуук öштӱни jер алдына аткарган. Jажнайды полкто сӱреен сӱӱгилейтен. Полкто мындый кожоҥ бар болгон:
Бобрик, Стороженко, Тимофеев, Ептешев Снайпердиҥ адыжыла öштӱлерди кырган.
Сталинградтагы jуу-согуштыҥ кийнинде мени черӱниҥ штабына кöчӱргендер, Jажнай дезе полкто артып калган. Оныҥ оноҥ арыгы салымын билбезим. Слерге фотоjурук салып jадырым, ондо Jажнай бар. Сталинградтыҥ jуузыныҥ кийнинде мен кайучыларла, снайперлерле кожо соктыргам. Jажнай керегинде, jуудаҥ озо кайда иштеген, билези jаан ба, ада-энези кандый – сӱреен сурап турум, бичигер.
Jажнайдыҥ бастыра тöрööндöрине эзенимди ле jакшыны кӱӱнзегенимди jетиригер.
И. Елисеев.

1973 jылда, кочкор айда Украинадаҥ, Черкасский областьта Ватутино городтоҥ мындый самара келген:
Кӱндӱлӱ нöкöр Ептешев!
Слерге узак кару бербегем, нениҥ учун дезе Яжнайдыҥ кайда божогонын табарга кичеенгем, jе оны кемнеҥ де билип болбодым. Слерге jаҥыс фотоjурук салар аргам бар. Снайперлердиҥ ле кайучылдардыҥ ортозында, сол jанынаҥ баштапкы турганы, мен бодозом, Яжнай. Бу фото Сталинградта jууныҥ кийнинде согулган. Айдарда, ол тушта слердиҥ агагар тирӱ болгон. Ол, байла, Украинада jууларда божогон. Нени-нени уксам, jетирерим. Поэма бичиген Петр Скобелев Яжнайдыҥ öлгöни керегинде нени де айдар эди деп бодоп турум, jе ол бойы jууныҥ кийнинде божоп калган.
Яжнай сӱреен jалтанбас, бойын тудуп билер кижи болгон. Сталинградтыҥ алдында jууда ол «За отвагу» медаль алган баштапкы jуучылдардыҥ бирӱзи болгон.
Ады-jолыгарды чокымдап бичип ийигер. Мен бичик белетеп jадырым, ого керек.
Акту кӱӱнимле, Яков Григорьевич Амелин.

Эмди Барнаулда эзен-амыр jуртап jаткан Назаров Григорий Иванович Jажнайла кожо база jаҥыс jууда болгон. Ол Jажнай керегинде бичиген самаразында мынайда темдектейт:
«…Бир соок кӱнде бистиҥ частька Ойрот-Туринский автоном областьтаҥ бир jиит уул келген эди. Ол командирге jууктап, бойыныҥ келгени керегинде jетирген. Кандый адып jадырыҥ деп, командир сураарда, ол тöжинде «Ворошиловский стрелок» деп значогын кöргӱзип, jаҥыс ла онго тийдирип jадым деп айткан. Ченеп кöрöрис деп, командир кӱлӱмзиренген, чын ондый болзо, кайучыл болорыҥ деген.
Jажнай jакшы jуулашкан. Кайучыл да болор тужында ол канча öштӱни чечен jоголткон. Снайпер болзом, менеҥ туза кöп болор болбой деп айдатан. Jуучыл башкараачылар оны билип, снайпердиҥ мылтыгын бергендер. Удабаган: бастыра часть Ептешев деп снайпер керегинде айдар боло берген. Кöп улус оныла тушташпаган да болзо, билетен болгон. Jаҥыс ла бир айдыҥ туркунына ол одус фашистти тоолондырган эди.
Jажнайды мен снайперлердиҥ jуундарында кöрӱп туратам. Ондо олор бойыныҥ ченемели, jаҥы ӱредӱ керегинде куучындажатан… Дивизияныҥ «Атакалар» деп газединде Jажнай керегинде кöп бичилген… jаҥыс jердиҥ улузы Jажнайдыҥ ат-нерезин бийик ле тереҥ билип, öрö кöдӱрип jӱрер деп иженип турум».
Г. Назаров

Барнаул калада jадып турган ла jуу öйинде медсестра болгон капитан јуучыл јамылу Рябкова Александра Игнатовна Константин Бердиновичке бойыныҥ jуу öйиндеги фотоjуругын ийген. Фотоныҥ кийин jанында мынайда бичилген: «гв. ст. лейтенант 80 гв. с/д…Ешнай Ептешев Горно-Алтайская обл. Ангудайский р-н. Снайпер во время боя под Сталинградом уничтожил 47 фашистов и был тяжело ранен, и с поля боя вынесла гв. капитан Рябкова Александра Игнатовна, и после ранения умер в госпитале». Бу медсестра Рябкованыҥ айдыжыла болзо, Jажнай Сталинград учун jуу-согушта шыркаладып, госпитальда божогон. Тöрöгöндöриниҥ айдыжыла, ол маршал В.И. Чуйковтыҥ черӱзинде болгон ло 1942 jылда Jажнайды Кызыл Мааныныҥ ордениле кайралдагандар, айса болзо, божогоныныҥ кийнинеҥ. «Сталинградтыҥ алдында jууда ол «За отвагу» медаль алган баштапкы jуучылдардыҥ бирӱзи болгон» -деп кожо jуулашкан Я.Г. Амелин бичиген. Интернетте «Кайралдар» да, «Ептешев» деп öбöкö дö jанынаҥ не де табылбайт. Jе бедиреништӱ ишти токтотпой, оноҥ ары улалтар ла керек.
Ептешевтердиҥ база бир карындажы керегинде айдарга турум… Jоло ичинде Тоотойдыҥ тöӧлӧстöринеҥ, база ла Эптеш уйазынаҥ Константин Бердиновичтиҥ кичинек карындажы Тӱрӱк (Андрей) тоомjыда болгон. Тӱрӱк сӱреен чечен аҥчы, ады jон ортодо jарлу болгон. Адып экелген эдиле jерлештерин, тöрöгöн-туугандарын азыраган ла. Черӱге барып jадарда, оны ончо jурт ыйлажып, калганчы jолына чылап ӱйдешкен. Черӱ молjузы Латвияда öдӱп, барганынаҥ ала алты ла айдыҥ бажында jеткердеҥ улам божогон. Айылында эш-нöкöри ле кызы артып калган. Jуучыл молjузын бӱдӱрип, ыраак Латвияда сööгин салган jерлежистиҥ ады ундылбас учурлу.
Чыйрак, иштеҥкей Эптеш уйазыныҥ уулдары эмди де Jоло алтайында туралар тудуп, аҥдап-куштап, мал-ажын кичееп, угы-тöзин ӱспей jуртагылайт. Олордыҥ энези Татьяна Кулеровна база ар-калап майман кижи балдары ортодо эзен-амыр отуры. Оныҥ адазы Таптыев Кӱлер Кичинек- Jаламаннаҥ jууга барала, кайра келбеген. Кажы ла билени алзагар, бойыныҥ ачузы, jылыйтузы, jӱрек сыстаткан ла оморкоткон тӱӱкизи бар. Келер ӱйеге оны бичип, куучындап, ады чыккан улузыс, олордыҥ ат-нерелӱ керектери ундылбазын деп кичеенеер керек.

Амыева К.Е., Јолоныҥ jурт библиотекари

Комментирование и размещение ссылок запрещено.

Комментарии закрыты.