Эске алып, быйанду jӱредим

Кӱн jаркыны соогончо,
Талай-теҥис соолгончо,
Ӱргулjиге албаты
Јеҥӱчилдерди ундыбас.
Камчы сынду Алтайга
Кан акпазын качан да,
Кайран бистиҥ jыргалыс
Ундылбазын качан да.
Jаҥа Бедюров
Jылдыҥ ла меестерде марал чечектеген, кобыларда кӧктамандар чыккан ӧйдӧ бистиҥ ороон Улу Jеҥӱниҥ байрамын ӧткӱрет. Бу сӱӱнчиниҥ ле карыкчалдыҥ байрамы. 1941 jылда Тӧрӧлин ӧштӱлердеҥ корыырга адаларыс jуу-чакка атанган. Олордыҥ кӧп сабазы кайра jанбаган.
Каракол бажында кырларга курчаткан кару Кулады алтайыстаҥ jууга баштапкы алдыртула атангандардыҥ тоозында мениҥ адам Белеков Jылчы Майманович. Ол 1912 jылда Кулады jуртта кара майман сӧӧктӱ Белек деп кижиниҥ билезинде чыккан. Белек Солтонныҥ уулы Апчы уйазынаҥ таркап барган калдыгы. Белектиҥ балдары: Токы, Чадай, Тарбай, Сары, Jылчы, Ука. Адам школдо ӱренбеген, бойы алдынаҥ кычырып, бичип ӱренип алган. Ол 1935 jылда черӱге атанып, jуучыл молjузын Ыраак Кӱнчыгышта 673-чи кавалерийский полкто ӧткӧн. Черӱде атка jакшы отурарыла, капшууныла, чыйрагыла аҥыланган. Полкто джигитовка ӧткӧн, jе алтай уулдарга ӱренерге jеҥил болгон. Черӱдеҥ 1937 jылда jанып келген. Тӧрӧл jуртында иштеп турала, кыпчак сӧӧктӱ Адунова Кумала биригип, биле тӧзӧгӧн. 1938 jылда олордыҥ билезинде баштапкы уулы Жора (Александр) чыккан.
Jылчы Майманович 1941 jылда Ада-Тӧрӧл учун Улу jуу башталарда, баштапкы алдыртула jаан изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Тӧрӧлин корыырга jууга атанган. Чыйрак, шулмус jуучылды кӧндӱре ле кавалерияга алган. Кыска ӧйдиҥ ӱредӱ-тазыктырузыныҥ кийнинеҥ jуучылдарды jуу-согушка аткарган. Jылчы Майманович 2-чи Украинский фронтто баштапкы гвардейский кавалерийский дивизияныҥ 3-чи кавалерийский полкында турган. Кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде 1942 jылда Тӧрӧлин ӧштӱлердеҥ корыыр jуучыл черт берген. Черкасск калада ӧдӱп турган jуу-согушта турушкан, Кировоград учун jуу-согушта jуулажып турала, оҥ будына ла тӧжине тыҥ шыркалаткан. 1942 jылда энемге слердиҥ ӧбӧгӧнӧӧр jууныҥ jалаҥында ӧштӱле кӱӱн-кайрал jок тартыжып, jер jастанып jыгылган деп кара бичик (похоронка) келген.
Информация из донесения о безвозвратных потерях.
Фамилия Беликов
Имя Ильги
Отчество Байманович
Дата рождения 1912
Место рождения Алтайский край, Онгудайский р-н,с.Колодижное
Дата и место призыва Онгудайский РВК, Ойротская АО, Онгудайский р-н
Последнее место службы штаб 1 гв.кд
Воинское звание красноармеец
Причина выбытия убит
Дата выбытия 25.08.1942
Первичное место
захоронения Орловская обл., Ульяновский р-н,
Колосовкий с/с, с. Колосово

Адам ӱч ай госпитальда jадып эмденеле, jазылып, ойто ло ӧштӱле jуулажарга атанган. Ол 7-чи гвардейский кавалерийский полкто кавалерист болуп, ӧштӱлерле jуулажат. 1943 jылда от-калапту jуу-согушта колына тыҥ шыркалаткан. Госпитальда эмденип, ойто ло ӧштӱле jуу-согушка кирет. Jылчы Майманович Украинаны jайымдаар jуу-согушта турушкан. Ол 1944 jылда (24.01-17.02.) ӧштӱни jоголтор Корсунь-Шевченковский операцияда турушкан. Бу jуу-согушта бистиҥ черӱ ӧштӱниҥ 10 дивизиязын оодо соккон.
Jылчы Майманович Украинаныҥ Шпола, Белая Церковь, Звенигородка деп городторын jайымдаар jуу-согуштарда турушкан. Адам jуу керегинде кӧп куучындабайтан, jе Белая Церковь каланыҥ jанында jуулашканы керегинде айтканы санаамнаҥ чек чыкпас: «Немецтер серкпениҥ ӱстинде пулеметту, а бис дезе ачык jалаҥда кардыҥ ӱстинде jатканыс. Бажыҥды кӧдӱрип ле ийзеҥ, ӧштӱниҥ снайпери адып турар. Атакага барып албай jатканыс. Бӱрӱҥкийди кийдиреле, атакага барып, ӧштӱлерди jоголтконыс». От — калапту jуу-согуштарда туружып, адам 1944 jылдыҥ кӱчӱрген айында шыркаладып, госпитальда эмденген кийнинде, айлына jандырылган. Jылчы Майманович мынайда канду jууны ӧдӱп, тӧрӧл алтайына jаскыда 1945 jылда jанып келген. Ол эки «Красная Звезда» орденле, «За победу над Германией» ле кӧп юбилейный медальдарла кайралдаткан.
Адам тӧрӧл Кулады jуртында узак jылдардыҥ туркунына колхозтыҥ койлорын кабырган. Ол эш-нӧкӧри Кума Адуновнала кожо сегис бала азырап чыдаткан: Жора (Александр), Зина, Слава, Чечеш, Люда, Байкал, Галя, Обой (Сергей). Биске, балдарына, сӱрекей кару ада болгон. Кӧрӱш-таныштары, jерлештери ортодо тӧп, иштеҥкей кылык-jаҥыла аҥыланатан. Бистиҥ jуртыстыҥ улузы бой- бойлорына сӱрекей болужып jуртайт. Бисти, балдарды, кандый ла иште кожо апарып, ишке таскаткандар. Бу jерлештерис керегинде Jергелей Маскина «Элес jӱрӱмниҥ чалузы» (Горно-Алтайск, 2020, с.283) деп бичигинде бичиген: «Кижи кӱӱнин, кижи болужын карган энемле кожо кӧп кӧргӧнис. Карган энем капшай ла Jулдаш ла деп барар, Маркс деп барар, Jылчы деп барар. Эмди jаан улус — Бочкин Jулдаш, Белеков Jылчы, Бакчабаев Маркс. Jаандарыстыҥ кезиги бӱгӱн jок то болзо, балдарына быйаным айдып jадым». Jергелей Яковлевна бистиҥ jуртыс, jерлештерис, адаларыс керегинде бичигенине оморкоп jадым.
Адам тӧжинде, будында, колында алган тыҥ шыркалардаҥ улам jаантайын оорып jӱретен. Jылдыҥ ла 9 майда jуучыл jерлештерис jурттыҥ клубында jуулыжып, тегерик столды эбире отурып, ӧткӧн ӧйлӧрди эзейтендер: адам, Ороев Jепишке, Мекечинов Токтой, Тундинов Аjыс, Борсуков Сепсен, Чекурашев Багыр, Ямаев Эрке, Шумаров Бокту, Кискин Чында. Бу кӱн кунукчылду да, jарык та, ол ок ӧйдӧ комыдалду да, кӧдӱриҥилӱ де болотон эмей. Уур оору-jоболдоҥ улам Jылчы Майманович 1984 јылда. кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде ӧбӧкӧлӧриниҥ jериндӧӧн атана берген.
Адамныҥ кожо чыккан jаан акалары Ада-Тӧрӧл учун Улу jууда база турушкан. Белеков Чадай Белекович jууга 1942 jылдыҥ кичӱ изӱ айында барган. Ол инженерно-сапёрный черӱде jуулашкан. 1945 jылда jанып келген. «Красная Звезда» деп орденле, юбилейлик медальдарла кайралдаткан. Адамныҥ экинчи аказы Белеков Сары 1942 jылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 24-чи кӱнинде jууга атанган. Бу ла jылдыҥ jаан изӱ айында сурузы jок jылыйган.
Jылдыҥ ла тӧрӧл Кулады jуртымда албаты-jон, jаҥы ӧзӱп jаткан jаш ӱйе Мӧҥкӱлик кереестиҥ jанына jуулыжып, Тӧрӧли учун тынын кысканбай тартышкан jуучылдарды эзедип, чечектер салгылайт. Тӧрӧл jериске jайым экелген адаларыстыҥ jуучыл jолдорын ундыбай, олорло оморкоп быйанду jӱредис..

Адарова Г.Д.

Комментирование и размещение ссылок запрещено.

Комментарии закрыты.