Ӱч карындаш – ӱч јуучыл

Бу бичимелди бистиҥ редакцияга Оҥдойдо јуртап турган Сергей Кӱрешевич Толкочоков экелген. Биске јартап айтканыла, оныҥ јаан удабаган ак чечектӱ Алтайына атана берген аказы Бодый Кӱрешевич Толкочоков канду јууда турушкан акаларыныҥ эске алыныштарын јууп, бу бичимелди јазап-белетеген болгон. Редакция бу куучынды јаан тӱзедӱлер јогынаҥ газеттиҥ бир бӱгине салар деп шӱӱлтеге келди.

Бистиҥ адабыс Кӱреш Карманович Толкочоков 1922 јылда Јоло јурттаҥ ыраак јок Тӧҥкӧлик деп ӧзӧктӧ чыккан. Адазы Карман Толкочоков ле энези Кыйгас деп улус. Олордыҥ билезинде кийнинде база ӱч уул чыккан — Атаган деп уулы 1925 јылда, Кичиней 1927 јылда ла эҥ кичинеги Элен 1929 јылда чыккан. Эҥ кичинеги бала ла тушта тошто јыҥылап турала, тракторго бастыртып божогон.
Кӱреш тӧрт лӧ класс божоткон, оноҥ јууга барганча колхозто иштеген. Ортон карындажы – Атаган сӱрекей омок, ай-карадаҥ јалтанбас, санаалу уул болгон. «Кӧгӱдей-Мерген» деп чӧрчӧктиҥ 30-40 бӱгин кычырала, ойто кӧрбӧстӧҥ, бир де јастыра јогынаҥ айдып берер болгон. Бир кезек ӧйгӧ садучы да болуп иштеген. Адазына бир бӱдӱн тӱрбек бӧс экелип берген болтыр. Адазы коркыйла, ары ла кедери эт деген. Алып, јӱре ле берген. Кайдаҥ алган, кайда эткен билер кижи јок.
Јуу башталарда, Кӱреш озо атанган, 1941 јылда јаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде. Барала, 232-чи стрелковый дизизияда 605-чы стрелковый полкто адучы болуп јуулашкан. Воронеж городтыҥ јанында болгон, оноҥ Украинада. Оныҥ учун хохолдоп туратан. «Баштап, 1941 јылда јууга кирип турарыста, ок-таары, мылтык деп неме ас болгон. Беш кижи бир мылтыкту јӱгӱрип, табаруга јӱретенис. Мылтыкту кижиниҥ ӧлӧрин сакыыр. Баштап коркымчылу эмей, је оноҥ кижи чек шайый беретен эмтир, октор шыйтылдап турза, керексибезиҥ де. Адыш токтоордо, кӧрӧр болзо, шинель окко чек элгектелип калган турар, је ок эди-каныма бир де тийбес» — деп куучындайтан. Ол коркышту кӱч ӧйлӧр болгон, тескерлеш-качыш та јеткил болгон эмтир. Бир кӱн база ла тескерлеген, тӱнде бир јуртка једеле, тышкары јерге ле јадала уйуктагылаган. Кар јаап турган. Таҥаары јуукта туруп келзе, кем де јок, јаҥыскан. Улус јӱре берген, јаҥыскан арткан эмтирим деп, санааркап турганча, јанында ла кардыҥ алдынаҥ нӧкӧри туруп келген. Кӧрӧр болзо — уйуктап калган улусты кар туй јаап койгон. Оной јуулажып јӱргенче, оорыган, госпитальда јаткан. Эмеш оҥдолордо, јетире јазылзын деп, 1942 јылда јайгыда јандырып ийген.
Јерине једип келеле, Јер-Боочыга чыгып келерде, ортон карындажы Атаган учурай берген. Экӱ јолыгышканына сӱӱнип, кучактажып тургылады. Отурып куучындашкан болзо, карындажы јууга барып јаткан. Аказы айылдӧӧн барак деерде, карындажы каткырала: «Адамда јиир неме јок, тегине ле не баратан» — деген. «Је, акам, јакшы болзын, тирӱ јӱрзе јолыккай» — дейле, јӱре берген. Оҥдойдӧӧн јойу барып јаткан кижи. Бу карындажы ойто кайра јанбаган.

Кичиней с

Кичиней

 

Кӱреш с

Кӱреш

Кӱреш адазыныҥ айылына једип келерде, Кичиней карындажы коркышту сӱӱнген. «Адам кайда?» — деерде, карындажы «Боочы-Оозында, ӧлӧҥдӧ» — деген.
Кичиней аканыҥ куучыны: «Акамды кӧрӧлӧ, сӱӱнгеним коркыш. Бу ла бир акамды атандырып ийеле, ойто бирӱзин кӧрӱп јаткан да. Капшай ла Боочы-Оозы јаар адамга јӱгӱрдим. Элик бычкак ӧдӱктӱ болгом. Јӱгӱрип барадала, јеҥил болзын деп, ӧдӱкти уштыйла, тӧҥӧшкӧ салып койдым. Ойто келеле таппагам, јаҥыс кӱскиде чырчыйып калган тушта тапкан эдим. Адамга једеле: «Акам јеткелт» — дезем, «А бу байа јаҥы ла барган кижи канай једип келетен» — деп кайкайт. «Јо-ок, Атаган акам эмес, Кӱреш акам јанкелт» — дедим. Экӱниҥ оной Јолодӧӧн келип јатканысты тен! Мен ӧдӱк бедиреп турганчам, адам менеҥ озо јеткен. Айдаҥ ажыра јӱреле, акам ойто ло јууга јӱре берди. Адам ле мен артып калдыс».
Кӱреш ойто јууга барала, Ульяновский танковый училищеде ӱренген. Оны божодоло, сержант јамы ла механик-водитель деп ат алган. Оноҥ ары 51-чи танковый бригадада јуулашкан. «Эземниҥ бичигинде» чийгениле болзо, адабыс 1943 јылда јаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде јуу-согушта божогон. Сӧӧги Украинада Вырва деп јуртта јуулган. Је бу кижи ӧлбӧгӧн, шыркаладала госпитальда эмденген эмтир. Оноҥ 1944 јылда кӱскеери Јер-Алтайына аксак, эки колтык-тайакту јанып келген. Шыркалаткан буды кадык будынаҥ 12 сантиметрге кыска болгон. Оҥдолгон кийнинде тракторист болгон. Косолапов А.В. деп кижиле кожо иштеген. Койдыҥ фермазыныҥ јааны болгон (зав. ОТФ дежетен). Кайда да 1953-54 јылдарда городто устардыҥ школында ӱренген. Тӧрт класс ӱредӱлӱ кижи зоотехник, заготовитель, прораб болуп иштеген турар. Мал-ашта иштеп турала, пенсияга чыккан. Чийер болзо, чийижиниҥ јаражы сӱреен. Јурукчы да болгон, ӱредӱ божотпогон до болзо. Јоло ичинде ташка чийген-соккон јуруктары бар. Ленинниҥ 100 јылдыгына учурлай Байлу-Кырда Ленинниҥ сӱрин де Газетов Борисле кожо этти. Эмдиге сомы кӧрӱнип јат. Јууда ӧлгӧн деп, эки такып бичик келген болор. Онойып јӱре, адабыс 1991 јылда божоды. Сӧӧги Јоло алтайында салынган.
1947 јылда Јелечи Јозыевнала јурт тӧзӧгӧн, јети бала азырап чыдаттылар. Энебис бистиҥ 1924 јылда Куладыда чыккан. Боор угынаҥ, кара майман сӧӧктӱ кижи. Јууныҥ кату јылдарында «Ӱзе фронтко!» деген кычырула иштеген кижи. Балдарыла бай кижи. Энебисте бойыныҥ јети балазы, 15 баркы, 18 баркаларыныҥ балдары, 5 кӱйӱ, 10 келин. Бастыра 55 кижиниҥ энези болгон.
Атаган Карманович Германияны јеҥеле, Японияла база јуулашкан. Јеҥӱниҥ кийнинде јанып келеделе божогон. Бу акабыс керегинде кӧп јетирӱ јок. Кайучы болгон. 1944 јылда: «Госпитальда јадырым, эки ийнимди ӧткӱре атырттым. Бир де эмеш ӧйгӧ јандырар болор бо дезем, келишпейтен эмтир» — деп, самара келген. Оноҥ Японияла јуу токтогон. 1945 јылда кӱскиде калганчы самара келген: «Је адам, акам, сакыгар, јан отурум. Јарманды јара тарттым, Јопонды јуулай соктым». Кӱреш ол тушта сельсоветте качы болуп турган. «База бир неделенеҥ келзем, похоронка јадыры» — деер. Јанып келееткен солдаттардыҥ машиназы јолой минага туштаган эмтир. Бу акабыс сыгын айдыҥ 25-чи кӱнинде 1945 јылда божогон. Сӧӧги Маньчжурияда Чань-Чунь деп калада јуулган. Адам бу карындашта эки Орден Славы деер, је «Эземниҥ бичигинде» чийилгениле, бир ле Орден Славы III степени. Айыл-јурт јок, 20 ле јашту болгон. Бу акабыстыҥ бир де фотојуругы јок.
Эҥ кичинеги – Толкочоков Кичиней Карманович. Кичиней черӱге 1944 јылда барган. Бу узун сынду кокырчы кижи керегинде Аржан Адаровтыҥ эске алынганында мынайда бичилгени бар: «Мен Јолого школго келеримде, Эркемен (Палкин) айткан: «Сен уулдардаҥ коркыба, мындагы хулигандардыҥ башчызы Кичиней. Мен ого айдып саларым — ол сеге тийбес, бистиҥ тӧӧлӧс акабыс болор ол». Бу Кичиней ака керегинде болгон куучын. Акам каткырып отырар: «Ка-ак Кичиней черӱге барган ла болзо, разведка Япон императорго Кичиней келди деп јетирген. Айдарда, Япон имератор айткан эмтир: «О-о, калак, калапту ойрот Кичиней келди, јуулажып неме болбос, сдаюсь». Бир ле неделеге јеҥип чыктым. Акамдар чылап тӧрт јылга незин уружайын олорло». Јопондорло јуулажып турарда, Коргобы јурттаҥ Мендин Курдаш Кыпчаковичле јаҥыс јерде јуулашкан, јолыгышкан да. Јууныҥ кийнинде база алты јыл черӱде болгон. Чукоткада турган. Комбады Кайрылык јурттаҥ Хабаров деп алтай кижи болгон. Тӧрӧл Јоло јуртына 1952 јылда бурулган. Пилорамада иштеген. Агашла уружар кижи. Јолодо туткан туралары эмдиге ле туру. Емуртов Тапаҥ деп кижиниҥ кызын алып јуртаган, ады Нина, Тоотойдыҥ кыпчактарынаҥ. 1965 јылда Кан-Оозы аймакта Кырлык јуртка кӧчкӧн. Узак јылдарга школдо завхоз болуп иштеген. Тӧрт баланыҥ адазы. 80 јаш јажайла божогон. Сӧӧги Кырлыкта салынган.
Кыскарта айдар болзо, ӱч јуучыл тӧӧлӧс карындаштардыҥ јӱрӱми ондый болгон. Јуучылдардыҥ јолын олордыҥ бала-барказы база јолдоды. Кӱрештиҥ бир уулы офицер-пограничник, эмди отставкада, Горно-Алтайск калада јуртайт. «Кызыл Чолмон» орден, «За Отвагу» медаль ла онноҥ артык база да ӧскӧ медальдардыҥ кавалери.
Кийнинде јылдарда фронтовиктер Јеҥӱниҥ кӱнин байрамдаза, эҥ озо адабыстыҥ айылына јуулып, байрамдагылаар болгон. Бу не дезе, Кӱреш јууга јаан јашту улусла кожо эҥ озо баргандардыҥ бирӱзи, јууныҥ бажында эҥ кӱч ӧйлӧрдӧ јуулашкан. Кожо баргандардаҥ, адабыстаҥ ӧскӧ, кем де кайра келбеген.

Ундыбагар

Ӱйелерге ундылбазын
Ӱч карындаштыҥ аттары.
Јуучыл тӧӧлӧс уулдары
Јеҥӱ учун тартышкан.

Аказы олордыҥ танкист,
Ортоны дезе кайучы,
Ачы ийни олордыҥ
Огы чечен адучы.

Јарман, Јопон таҥманы
Јаба олор тоскырган.
Јон сакыган јеҥӱни
Јууктадарга турушкан.

Јаан аказы Кӱреш
Јанып келди јерине.
Ортон аказы Атаган
Ойто кайра јанбаган.
Кичинеги олордыҥ Кичиней,
Кабышканы оныҥ – Самурай.

Олор эмди ӱргӱлјик уйкуда:
Јааны јеринде – Јолодо,
Ортоны ыраак Чань-Чуньда,
Оогожы дезе Кырлыкта.

Кӱреш, Атаган, Кичиней —
Карман Толкоч уулдары.
Калдыктары дезе бис —
Кыймырашкан балдары.

Б.К. Толкочоков

Вы можете оставить комментарий, или ссылку на Ваш сайт.

Оставить комментарий