Jайыктыҥ учуры

Jайык — ол алтай кижиниҥ тӧс курчузы, айылдагы улустыҥ ээзи. Оттыҥ ээзи ле Jайык сӧӧктӧрдиҥ тӧзи, кору-курчузы кожо турар эмтир. Jайык ээзиниҥ тынын, јӱзӱн-базын кара кӱчтердеҥ, оору-јоболдоҥ корыйтан. Азыйда Алтайды кӧдӱрер, оноҥ Jайыкты кӧдӱрип чӧктӧӧр эмтир.
Озодо эр киндиктӱ кижи кижи баспаган јердеҥ, кӱнчыгыш јанынаҥ, Алтайдыҥ ээзи ачынбазын деп, кыйраны буулайла, от салып, сӱт ӱрӱстейле, аш-курсагынаҥ амзадала, мен мындый кижи эдим, сӧӧгин айдар, келген керегин айдар. Кайыҥды кӱн эбиртӱ экелип, айылыныҥ тӧрине тургузар.
Озо ӧйлӧрдӧ кайыҥныҥ ортозына буулаарга ак тӱктеҥ кадып койгон, ол эмезе аттыҥ јалынаҥ ӧрӱп салган бууны јеле эдип тартат. Узуны 150-160 см. Алдында јелеге буулаган кыйралар кижиниҥ сыны да кире болор, је эмдиги ӧйдӧ 80 см. Озодо 3-теҥ ала 9-ка чыгара буулайтан эмтир. Кайыҥдарды эки јанында чачакту јалбактары бир карыштаҥ ак байры бӧстӧр буулалган. Jеледе буулалган кыйралардыҥ ӧҥдӧри: ак, сары, јажыл, кӧк.
Ак ӧҥ — Ак-айаска, ак ийдеге, ак санаага, ак иштерге учурлап буулалат.
Сары ӧҥ — Jер-Энеге, изип чыккан Кӱн-Бырканга, Алтайдыҥ алтын сындарына.
Jажыл ӧҥ тӧскӧ учурлалат, Jер-Сууныҥ ээзине, бала-барканыҥ ӧзӱмине, јайаачыны, аҥ-кушты, байана агаштарды темдектейт.
Кӧк-чаҥкыр — Солоҥылу Теҥери-Бырканга — кӧк айаска, кӧк теҥистерге, Алтайдыҥ ару кӧлдӧрине, аржан-кутук сууларына.
Айылда ак јайык турар. Ак јайык тӧрдӧ оҥ јаны јаар илилет.
Сары јайык кичинек Алтайга учурлалган. Бу јайык тӧрдӧги ак јаан јайыкты каранаҥ корулайт.
Койонныҥ терезинеҥ эткен ак койон јайыкты јелениҥ оҥ јанына илип салат.
Айылдагы тӧс кереде турат. Оныҥ кулактарына, алын-кийин буттарына, куйругына эки ӧӧлӱ, ӧҥдӱ јаламалар буулаган.
Онойдо ок бу јаламалар јелеге база буулалган. Бу койонды кийис баштык-таарычакка сугала, оозын буулап, тӧрдӧ турган керегеге илип салгылайт. Мӱргӱӱл тушта койонныҥ терезин таарычактаҥ чыгарар болуптыр.
Сары јайык эжиктиҥ эпши јанында илилет. Эки экче бӧскӧ кажызына ла ӱч наадайычакты јаба кӧктӧйлӧ, илип салган. Наадайычактар — теҥериниҥ кыстары. Ак јайыкты корулаар кыстарды кӧргӱскени. Нениҥ учун ак койон јайык дегенин «Алтай кеп-куучындар» деп бичиктеҥ кычырып алыгар.
Ӧскӧ турага кӧчсӧ, јайыгын арттыргыспас. Кӧчӧ берген улустыҥ јайыгы артып калза, бойыныҥ одына кӱйдӱрбес. Кижи бар болзо, келип алзын деп айттырар. Jок кижиниҥ јайыгын неме билер кижиле кожо тышкары чыгып, эптӱ, кижи баспас јерде айдынып, алканып ӧртӧп салар эмтир.
Тӧрдӧги ак јайыкты кезик улус ак ӧткӱш бӧслӧ бӧктӧп тӧ салат. Бу јабынты бӧс ачылып калза, тӱрген ле бектеп јабала, билер-угар јарлык кижи экелип, јайыкты аластадып, арутадып, ак сӱтле јаҥдап салар. Ол коомой, оныҥ учун керексинбей отурбагар» (Арбаева А.).
Мен кам укту кижи јайыгына мӱргӱгенине туштап, кожо бажырдым. Мӱргӱген кийнинде 4-7 кӱнге бай тудар.
Jаҥы айыл туткан балдардыҥ айлына јап-јаҥы јайык тургузар. Jайыкты неме билер кижиге јазадар, эмезе айылдыҥ ээзи эр кижи бойы да эдер аргалу, је јарлык кижиниҥ баштаганыла тургузар. Бу кӱнде бир ле ак јайык илетен эмтир, оноҥ јылдаҥ јылга тӧрӧӧндӧр келзе, јаан мӱргӱӱлдер болзо, Сары бӱр, Jажыл бӱр, Чага, Jылгайак байрамдарда јаламалар кожуп илер. 3 јылдыҥ бажында јунуп арутаар, теејизин салып чӧктӧӧр.
Айылга кирип келзе, ээзи јок то болзо, јайыктарла јакшылажар, ойто чыгып барза, эҥчейип мӱргӱӱр.
«Айылдыҥ ичинде тӱнӱк јаан учурлу ла байлу. Ол Ӱч-Курбустанныҥ кеези — ӱч толыкту — јакшыга јакшылу, јаманга удура јаманду барар».
«Тӱнӱк — очоктыҥ ыжы чыгатан ла Алтай-Кудайдыҥ ийдези тӱжетен айылдыҥ бажыныҥ тӧбӧзи. Айылдыҥ ыжы оныҥ бажыныҥ тӧбӧзинеҥ алтай эрлердиҥ тӧбӧзинеҥ тӱжӱрген кејегедий, Теҥери јайаанга ууланат ла Алтайыска јайылат» (З. Тырысова).
Алтай кижиниҥ айлы эки бӧлӱкке: сол јаны эр ле оҥ јаны эпши — деп бӧлинет.
Чадыр ичи эжерлӱ,
Чактаҥ чакка улалган:
Эпши јаны — энеге,
Эр келтейи — адага.
Эпши јаны – эш казанга,
Изӱ-јылу курсакка.
Ада јаны – јепселге,
Аргымактыҥ ээренине.
Ада јаны – јарынга
Амыр-энчӱ јайаанга.
Ерехонова О.К.
Ӧрӧ айдылган укаа сӧстӧ ончо јаҥды јартап айдып салган. Эр јаны байлу. Алтай улустыҥ айыл-јуртыныҥ бажы эр кижи болор. Эр кижи, качан да болзо, тоомјыда јӱрӱп, айыл-јуртын, билезин кичееп, кеп-кийимин јаантайын кийип, ээ болуп јӱретени учурлу. Оныҥ да учун эр кижи јанында ончо эдинген-кабынган эдимдери байлу, эпши кижи олорго тийбес, алтабас, келин кижи эр јанында турган орынга тийбес, отурбас јаҥду. Кайныныҥ одыныҥ бажын алтабас, кечпес.
Той, белкенчек тушта ӱй улус эр јанына отурбас. Бу јаан јастыра кылык болуптыр. Мындый байрамдарда келиндер эр јанына отурза, курчу-куйагы јоголор. Бу ӱй улус той эдип јаткан улусты тообой, чӱм-јаҥын бузуп, кирелеп турган деп чотолот.
«Эр јанында јаан кайырчактар, эр кижиниҥ ле баланыҥ орындары. Орынныҥ ӱстинде ле јанында илмектер, ондо мылтыгы, арчымактары, отыктары, кынду бычагы ла о.ӧ. эдимдери илилген, орынныҥ учында ээр-токым салар. Jаҥыртык агаш ӱстинде илмекте ӱйген-нокто, чылбыр илер, јаҥыртыктыҥ алдында эр кижиниҥ узанар-тудунар јазалдары јадат.
Эпши јанында ӱй кижиниҥ эдинер-кабынары. Баш кайырчак, орын, кабай турат. Орынныҥ будында база кайырчак, ондо ӱй кижиниҥ кӧктӧнӧтӧн ийне-учуктары, кайчызы. ӱстинде кичинек кайрычагашта тана-топчылар, јинјилер јадар. Оноҥ ары тажуурлар, борбуйлар, бортоголор, аркыт, кӱп тургулайт. Айаксалгыш агаш эдимдер. Ажанатан јер» (Б. Кушкулин).
Кайын ада балдарыныҥ айлына кирзе, эпши јанына отурбас, уулы келдиниҥ, кызыныҥ тӧжӧгине отурбас, уйуктабас. Айыл ичин арутаза, озо эр јанын, оноҥ эпши јанын јаҥдаар.
Отту очоктоҥ јаан ыраак јокто, очоктыҥ сыраҥай ла тӧринде, тӧр чакызы турат. Айылдыҥ тӧр чакызы база байлу, учурлу казык. Ӧрӧ турган Кудай, бу чакыга, ару ийде тӱжӱрет, айыл-јуртка амыр-энчӱ, ырыс кийдирет.
«Тӧрдиҥ чакызыныҥ алдында кӱрее таш (тагыл) јадар. Бу тагылдыҥ ӱстинде арчын ла курсак, ого балдардыҥ кинин кӧктӧгӧн шикширге, камчы, акталаган кураандардыҥ коконокторы, имдеген малдыҥ кулактарыныҥ учын тизеле, сойгон кой-малдыҥ кажыктарын чӱмдеп тизип, тӧр чакыга јараштыра илер болгон» («Алтай айылдыҥ ичи» Б. Кушкулин).
Керемниҥ тӧр чакызын кандый ла кулјаларла чолологон болзо, сӱрекей јараш кӧрӱнер эди. Тӧр чакыныҥ ла очоктыҥ ортозыла кемге де базарга, онойдо ок сӧйкӧнӧргӧ, артыларга, чыгарга јарабас. Оноҥ ары чакыга коштоп, от-очоктыҥ ӱстиле ӧткӱрип, эжиктиҥ ӱстине јаба кадаган эки агаштыҥ ады керем болор. Ого артпак салат. Артпакка курут, быштак, эт салып, ышка кургадат. Артпакты (аткысты) качан да куру тургуспас. Ӧлӧҥдӧрдиҥ, чечектердиҥ тазылын да кургадат.
Тӧр ­— ол алтай кижиниҥ эҥ кӱндӱлӱ, байлу ла учуры јаан јери. Тӧрдиҥ бажы јайаанду, байлу, чӱм-јаҥду, байрамду, алкыш-быйанду.
«Jурттыҥ тӧринде эр кижи — ээзи отуратан јаҥду. Jок болуп та калза, ӧскӧ, туш эр кижиниҥ отурар јаҥы јок. Jуртта арткан јааны отурар». (С. Сартакова)
Адазы божогон биле, јылын ӧткӱрип ийеле, јаан уулыныҥ адын адап, јайыкты јаҥыртар јаҥду, онойдо ок адазыныҥ ордына, тӧргӧ дӧ отурар јаҥду.
Ӧскӧ айылга кирип ле барала, тӧр јаар отурбас. Тегиндӱ айтпаган:
«Ийт јаманы — ӱйзек,
Кижи јаманы — тӧрзӧк»,
Ол эмезе «Ӧлгӧн деп, айу бажын алтабас,
Божогон деп, айыл ээзин адабас».
Тӧр — ол кӱндӱлӱ јер. Айылдыҥ ээзи кирип келген айылчыны тӧрдиҥ бажына отургызар ба, отургыспас па — оныҥ кӱӱн-санаазы. Тӧргӧ кӱндӱлӱ эр кижи: таайы, јаан абалары, адазы, аказы, је бойыныҥ јерине ээзи бойы отурар учурлу.
Ыраак јердеҥ келген ӧскӧ укту элдиҥ айылчыларын кӱндӱлӱ уткыыр. Аҥылу јерге отургызар. Тӧрдӧ бойы отурар учурлу.
Той эмезе јаан байрамдарда аксакалдарды аҥылу тӧр јерде отургызар. Олордыҥ тепшизине ӧскӧ улус киришпес. Бала-барка јаан улустыҥ алдын кечпей, табыштанбай, тоомјылу куучындарын тыҥдап отурар деп ӱредер.
Челдеген јарынды чачпай, айылдыҥ тӧрине кыстап салар. Баланыҥ бир кирзе, мойынныҥ тудуш сӧӧгин кыра челдебей, оноҥ-мынаҥ арттырып, чадыр айылга кыстап салар.
Тӧргӧ кӧп балдарлу эр кижини отургызар, кӱндӱлеер. Кӧп балалу эне-ада чын јерде уткуулда, тоомјыда јӱрер эмтир.
Айылдыҥ эжиги ле бозогозы јаан учурлу. Эжик ол айылдыҥ ичин корулап јат. Эжиктиҥ јабынтызы кӱнчыгыш јаар болор. Ол сӱрекей байлу ла ээлӱ. Алтай улус эжигиниҥ бажын јабыс эдет. Айылга кирзе, от-очокло, јайыкла, айылдыҥ тӧриле, чакызыла јакшылажып, бажын эҥчейгени болуптыр. Солун айылга кирзе, эжиктиҥ јанына турбас, ачык јол-јорык болбос. Ачынала, эжикти чачарга јарабас, буды-колы оорыыр. Эжиктиҥ бажынга селмектенбес.
Ӧскӧ јурттыҥ эжиги-бозогозы байлу коручылду, оныҥ учун тӱнде от кӱйӱп турган айылга токылдадып, эжигин тееп, токпоктоп кирбес.
Эжиктиҥ јаагы ла кулагы бар. «Бу эжик нени кӧрбӧгӧн деер» деп айдат. Эжик кӧрӧр дӧ, угар да, каргаар да эмтир. Эжиктиҥ јаагы сынык, койрык-тейрик болзо, ырыс-кежиги јӱре берер. Тегиндӱ айтпаган:
«Энези јаманныҥ балазыла јурт тӧзӧбӧ,
Эжиги јыртыгыныҥ тӧрине отурба».
Эжиктиҥ јаак-кулагы ала кӱнге келип тӱшсе, јаманга, коромјыга дежер.
Эжик кӱнчыгышка удура болзо, кӱнниҥ чогы от-очокко, ак јайыкка, тӧргӧ тийер учурлу.
Кызыл эҥирде эжикте кыйгырбас, ары-бери калбаҥдадып ойнобос.
Эжикти ачала, бозогоны алтабай, бажын чыгарала куучындашпас. Эжиктиҥ бозогозы база байлу, учурлу. Ол эжиктиҥ алдында кечире салган байлу агажы. Бозого — кижиниҥ кийдире, чыгара алтап базар јолы.
— «Бозого јалчыныҥ јери. Бозогого кижи отурбас, ол байлу. Бозогоныҥ байын бузарга јарабас. Бозого бӧк, куйак. Кудайдаҥ ийген курчуу. Бозогозы јок јурт болбос. Бозоголу јурт — бай јурт. Бозого бийик болбос, јабыс болбос» (Токоекова А.).
— Эжиктиҥ бозогозына малтала, маскала неме чаппас, кадабас, оотпос, айылыныҥ курчуузы чечилер. Бозого ажыра јакшылажарга јарабас, неме беришпес.
— Айылдаҥ чыгып барып јадала, эжикке неге-неге илинип калза — ойто келериниҥ белгези.
— Бала тыҥ ыйлап турза, айылдыҥ эжигинеҥ чыгарбас, ыйын мекелеп токтодоло чыгарар.
— Кирип келген кижини эжикке тургуспас, отургыспас. Айылчы кижи эжикке кысталыжып турбас. Айылдыҥ бозогозын алтаган кижини чыгара сӱрерге јарабас. Айылдыҥ эжигин ачып, айылчы болуп кирген кижи айылдыҥ ээлерине јарабай да турган болзо, ого кыйгастанбас, талабас, айткылабас, ӱнин бийиктетпес.
— Айылчы кижи бозогого баспай, алтап кирер. Айылчы кижи келзе, отургызар, чеген уруп, бар-јогын салып кӱндӱлеер јаҥду. Чай урза, баштапкы айакты — чайдыҥ бажын — айылчыга урбас, айылдыҥ ээзине, эр кижиге урар. Айылдыҥ ээзи јок болзо, бойына уруп алар.
Кижиниҥ эдип алган аш-курсагыныҥ бажын айылдыҥ ээзи амзаар учурлу. Ӧскӧ кижиге амзатпас. Аш-курсактыҥ бажында айыл-јурттыҥ ырыс-кежиги, тејизи бар. Оны ӧскӧ кижиге бербес.
Тепшиге айылдыҥ ээзи кирген кийнинде јаан кижи кирер. Айылчы кижи, ажанган кийнинде, «Тойгон ток» деп айдар. Онызы «айлыгарда јаантайын бай курсакту јадыгар, колдорор кокту болзын» деп айтканы. Айылдыҥ ээзи айылчы кижиниҥ алкыжын алып, «Толу куруй, ток санаа» деп каруузын алкап јандырар. Бу кӱндӱлеген кижиниҥ санаазы ак, тойу-ток, амыр болзын, курут-сӱтле, сарјула ӱрӱстейдим, алкыш айдып, бу ак курсак слерде толу, куруй болзын дегени.
Айылга баштапкы катап кирген балага кыйалта јоктоҥ сый берер учурлу. Сый бербезе, баланыҥ коручылдары айылдыҥ кежигин кожо апарар эмтир. Jаш бала бар болзо, чек куру кирбес, калаш, чай да болзо, алып алар учурлу. Кичинек бала айылга кирзе, тумчуктыҥ бажын кӱлле сӱртӱп ийер. Бала ойто келзе, оттыҥ ээзи танып уткыыр эмтир.
Кандый ла кижи алтай кижиниҥ айылчызы болор. Айылга ӧскӱс-јабыс та кижи, кенек-бычык, санаазы тутак улус кирип келзе, кыйгастанбас, шоотпос, кӱндӱлеп салар. Кӱндӱӱ-кӱрее јок чыгарып ийзе, айылдыҥ ырыс-кежиги база кожо чыгала јӱре берер.
Айылчы таныш эмес болзо, айылдыҥ ээзи јакшылажып таныжар: ады-јолын, сӧӧгин, јаткан јерин, не керектӱ келгенин сураар.
Мениҥ энем Чычаш Кырачиновна Атарова јаштаҥ ала јӱрӱминиҥ учына јетире малчы кижи болгон. Ол сӱреен санаалу, ачык-јарык, кокырчы, кожоҥчы, чӱм-јаҥдарды сӱрекей јакшы билер, не-немени билип, улустаҥ укканын бичип алатан.
Мынайда јакыганы санаама кирет: «Кижиде кандый ла тӧрӧӧн-тууган: оору-јоболду да, ачу ашты амзаар да, шулмус та, чыйрак та, кей-кебизин де, шалыр да, чимирик-чилекейлӱ де болор. Jе ол — кижи. Кижини јаман кӧрбӧй јӱреер, балдарым. Айлаарга слерди тооп келгени ол. Чайладып, куучындажып, ӱйдежип салыгар. Оноҥ канайып та калбазаар».
Айылчыныҥ экелген аш-курсагынаҥ отко эштеп салар.
Чайынаҥ уруп, чайлаш ажыра кӧп керектер шӱӱжилет, болуш сурап келген болзо, болужып-јӧмӧп тӧ берер. Бу алтай кижиниҥ эҥ учурлу јалакай кылык-јаҥы.
Ада-эне айылында јок болзо, балдарын айылчыны канайда уткыырына ӱредип салар учурлу.
Айылчы келзе, оны јаҥыскан кӱндӱлебес, айылдаштарын, тӧрӧӧн-туугандарын айттыртып, олорды таныштырар. Курсагынаҥ амзадып, куучын-кумыйды ӧткӱрип, ӱйдежер, кур курчаар.
Курдыҥ учуры.
Курды анаар ла курчабас. Оныҥ чӱм-јаҥын билер учурлу. Кур курчаары — ол байлу чӱм-јаҥ, ол кижиниҥ јол-јорыгыныҥ ачык кӱндӱ-кӱреезин керелеген сый-темдек. Нениҥ учун јол-јорык? Бастыра керектер јол ажыра бӱдӱп јат: јаҥы чыккан бала јӱрӱминиҥ јолына чыгат, айылчы улус јол ажыра амадузын бӱдӱрип, кандый ла јолды ӧдӱп келет, уул ла кыс бала јаан јӱрӱмниҥ јолын ачат, кудалар јол ӧдӱп, тӧрӧӧн-туугандарды табат.
Алтай кижиниҥ курлаа јеринде сӱнези јӱрер, оныҥ да учун алтай улус тонын курлаа јок чӱмдейт. Кӧндӱре эдип кийет. Ӱй кижиниҥ чегедегин де кӧрзӧӧр, курлаазын тӧмӧн эдип бычыыр. Курлаа јери байлу. Оныҥ учун кижи бойыныҥ курын ӧскӧ кижиге бербес. Курчугарды ӧскӧ кижиге берип ийеригер.
Кур курчаза, курчузы тыҥыыр, киндигин бӧктӧп бектеер эмтир. Кайын адазы келдине кур курчабас, јарабас, тойлоп келген улуска база кур курчабас.
Курды кемге курчаар?
— Алтай кижиниҥ айылына амадап айылдап келген кижиге.
— Айылына бир де кирбеген эл-тӧрӧӧнине (јаан акаларына, таайларына, абаларына, јеҥелерине).
— Белкенчек экелип, балдарды айылдаткан улуска чик јок курчаар.
— Баланыҥ бир јажы кирзе, чач тооргон таайына.
— Курды курчаганы улустыҥ тӧрӧӧн-туугандарыла јажына курчу-куйагыла ӱлежип, курчузын берип, алып, айылдажып јӱргенин кӧргӱзет. Курлар јарык, јараш чечектӱ болор керек.
— Айылчыларды кӱндӱлеп, курды алкыш сӧс, јаҥар айдып курчаар. Озодо јаҥыс курдыҥ бойын курчабас, кожо айак, чай, курут, быштак, баштыкта талкан да болзо, о.ӧ. не-немелер салып буулаар.
— Кичинек уулчактарга курла кожо ок-тары, корголјын, о.ӧ. эдимдер болот. Кыс балага — јинји, топчы, тана ла о.ӧ.
Алкыштар:
Аркаҥда мылтык јӱктенген
Айу адар баатыр болоор,
Арка-сынаар бек болзын,
Алкы бойоор су-кадык јӱреер.
Кыс балага:
Ары кӧрзӧ ай кеберлӱ,
Бери кӧрзӧ кӱн кеберлӱ,
Иштеҥкей јаражай болоор,
Кӧгӱс-белигер бек болзын.
Торко курды курчайдыс,
Бел-аркагар бек болзын,
Ак торконы курчайдыс,
Арка-сынаар бек болзын.
Јаҥы айыл туткан балдарга курчаза, «Алып эдерге бала отурып ажанзын, кийик эдерге мал балазын одотсын, су-кадыгы бек болзын!» деп айдар.
Кижиниҥ айылы — ол амыр-энчӱзи, токыналу јӱрӱми, айылдыҥ тыш јанында табыштаҥ корулаар энчизи.
Кажы ла кижиниҥ айыл-јуртына эр кижи отуратан деп, кудай ӱлӱзин берген. Кудай кажы ла кижини айыл-јуртту болуп, аш-курсагын бедиренип јӱрзин деп јайаган. Оныҥ учун эр кижи — айылда ээ. Салымыла јурт туткан болзо, Кудайым, Алтайым, албатым деп байланып јӱрер керек. Ӱй кижиге сӱмелӱ санаа берилген, эр кижи дезе бу сӱме-санаага тайанып, бала-баркам, эжим деп, јолын ачып болужатан.
Ай јаҥыда эр кижи ӧрӧ турган Кудайыла, Ай-Кӱниле јакшылажып, ӧскӧн-чыккан Алтайына, сӧӧгиниҥ ыйык тайгаларына мӱргӱп, айыл-јуртын, бойын, билезин аластаар учурлу.
Бу јаан чӱм-јаҥныҥ кийнинеҥ эр кижи тоомјылу јӱрер керек.
«Айылдаҥ чыгып, мал-ажым деп,
Айылга кирип, эжим, бала-баркам» деп укаа сӧсти тегиндӱ айтпаган.
«Эр кижи алтай кижи болуп, мӱргӱп, Алтайым, кудайым, албатым деп бажырып, айыл-јуртына табыш этпей, одыла урушпай, отко сӱрее-чӧп салбай, мал-ажын сокпой, тоомјылу кылык-јаҥду јӱрзе, эр кижиниҥ јурты ырысту болор» (Д. Алексеева).
— Аржан сууга барып јатса, озолондыра айылдыҥ ичи-тыштын арутаар, аластаар. Айылдаҥ амыр-энчӱ, јол-јорыгы ачык болзын деп атанар.
— Кайдаар, кайдаар кӧчӱп браатса, јурт ару болор учурлу, јуртка тырмакту тынду артыргыспас. Jайлунаҥ кыштуга да кӧчсӧ, обоо кӱлинеҥ алып, от-очогына апарып, от камызып, чакызыла, келген јериле јакшылажып, кажаан-чеденин арутап аластаар.
— «Тураны бузуп кӧчӱрзе, тӧзинде тӧс агаштарын албас, артыргызып салатан учурлу. Jурттыҥ ӱстине качан да јурт тутпас. Эски јурттыҥ ээзи јаҥы јуртка амыр бербес, табышту, оору-јоболдоҥ чыкпай, мал-ажы ӧспӧс дежер. Jурт туткан јерди блаажып, чугаан-кериш чыгарбас. Блаажып алган јер јурт болбос.
— Айыл-јурт ээзи јок артып калган болзо, ол айылга, турлу да болзын, кирбес, тимиренбес, уурданбас. Ээленип калган каралар бар, ого туттурза, коркышту коомой болор: оорыыр, санаазы тутаар, божоордоҥ до айабас» (Атарова – Малташева Ч.К.).
— Озогы алтай кижи агаш айылына качан да сомок деп неме илбеген. Эжигин чондоктойло јӱре берзе, ӧскӧ кижи бу айылга кирер јаҥы јок болгон. Кандый бир кижи бу ээжини бускан кийнинде, ол јажына уйатка тӱжер, бу айылдыҥ ээзи ачуурканар дежер.
— Чыккан-ӧскӧн јерим, турам дейле, тураныҥ ичине аҥданарга чек јарабас. Оныҥ каразын алып, оору-јоболдоҥ чыкпас, је айдып берген јерге от салып, арчын, сӱт ӱрӱстеп, аш-курсагын амзадып, айдынала аҥданатан неме эмтир. Бу ӱзе айалгаларды айдыҥ јаҥызында ӧткӱрер.
— Jерге аҥданган кижи база бай тудар. Ачу аш ичпес, улуска айдып сӱӱнбес, бу ончо јажытту. Jердиҥ байы бузулар эмтир.
— Алтай кижиниҥ айылыныҥ ар-јӧӧжӧзиниҥ ортозында кеп-кийими, кийистеҥ эткен тӧжӧк-јастык кыйалта јоктоҥ болор учурлу. Баш кайырчак, агаш айак-казан, эр кижиниҥ эдими (аргымактыҥ ээр-токымы, ӱйген-ноктозы, арчымак, камчы, отык) болотон. Эр кижиниҥ эдимин ӱй кижи алтабас. Айылында эзирик јыгылып калган эр кижини качан да алтабас.
— Ачу ашты айылына узак ла кӧп тутпас, кара немелер, јеткер јуулар эмтир. Эр кижи айлыныҥ айак-казанын оотпос, чачпас, калайлатпас, чачкыланып аш-курсакла урушпас.
— Эҥирде, тӱнде, ай эскиде айылдаҥ сӱт чыгарбас, малдыҥ кежиги, ӧзӧтӧн аргазы чыгар. Мӧҥкӱ чыккан айылдаҥ кӱндери ӧтпӧгӧнчӧ сӱт албас, байланар учурлу.
— Тӱнде айылдаҥ сӱрее-чӧп, јайынты тӧгӧргӧ, неме кактаарга јарабас.
— Айыл ичине сыгырбас. Столды куру колло арчыбас — кол куру, акча-неме једикпей јӱрер, онойдо ок чаазынла арчыбас — ачыныжар.
— Айылына јанып клееткен ат бышкырза, јакшыга, кучкаш айылдыҥ кӧзнӧгине согулза, јаман солун угар.
— Кайындары келип јатса, келинге билдиртип ийетен, тыҥ табыштанып, јӧдӱлдеп ийер.
— Айылыныҥ ичине таранза, чачын болгон ло јерге чачпас, полдоҥ до болзо, јууп алар. Ол јерге барза, эҥ ле озо чачын сураар, айса болзо, кайда чачкан кылдарын сӱнези бедиреп јӱрер эмтир.
— Тырмакты кезеле, от јаар чачпас, оттыҥ ээзи јескинер, айылдыҥ ээзиниҥ буды-колын оорыдар. Тырмакты полдыҥ јырыгына салбас, ол јерге барза, јаткан улуска чаптык болор, туразы табышту, чычкандар кемирип турган неме чилеп, пол табыштанар.
— Эртен тура туруп ла келеле, орын-тӧжӧгин јуур керек, оноҥ ӧскӧ кере тӱжине уйкузырап јӱрериҥ.
— Jаҥы јерге кӧчсӧ, айак јунган бӧсти ӱй кижи чачпас-ол айыл ичиниҥ тејизи, ырызы. Ӧртӧп салар керек.
Кеп сӧстӧр:
— Аш-курсагыҥ ас та болзо, айак-казаныҥ изӱ турзын.
— Арыганды амырадатан, аштаганды азырайтан.
— Айыл алкы-јӧӧжӧзиле бай эмес, аш-тузыла бай.
— Кара сананып, бозого ажыра алтаба.
— Кӧлзӧӧндӱ јуртта кӧрӱмјилӱ неме јок.
— Jаман куш уйазын таштаар, јаман кижи јуртын таштаар.

З. Атарова

Комментирование и размещение ссылок запрещено.

Комментарии закрыты.